• Φόρουμ του Σάο Πάολο: η εμπειρία μιας Ενωμένης Αριστεράς άλλαξε τη Λατινική Αμερική

  • Μάιτε Μόλα , Ομπέι Αμέντ | 06 Dec 13 | Posted under: Λατινική Αμερική
  • Για σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, η Λατινική Αμερική υπήρξε ένα άνευ προηγουμένου παράδειγμα συνεργασίας, προβληματισμού και διαλόγου. 

    Από την ίδρυσή του, το Φόρουμ του Σαο Πάολο, το οποίο συγκεντρώνεισήμερα περισσότερα από 50 κόμματα του ευρύτερου πολιτικού φάσματος της λατινοαμερικής αριστεράς, εξελίχθηκε σε μια ενιαία πλατφόρμα  σύγκλισης και  συντονισμού της αλληλέγγυας δράσης που δημιούργησαν οι συστατικές του δυνάμεις. Δεν έγινε, όμως, ούτε μια νέα διεθνής ένωση εργατών ούτε απόκτησε ένα ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα.

     

    Η ποικιλομορφία, η ενότητα και ο ανοικτός προσανατολισμός είναι τα στοιχεία που τα μέλη του θεωρούν ζωτικά, προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην πολιτική εξουσία και να πετύχουν τον στόχο της προοδευτικής περιφερειακής ολοκλήρωσης.

     

    Η ιδέα της δημιουργίας αυτής της πλατφόρμας προέκυψε το 1989 στη διάρκεια μιας συζήτησης μεταξύ του Λουίς Ινάσιο ντα Σίλβα, επικεφαλής εκείνη την περίοδο του μετέπειτα Εργατικού Κόμματος Βραζιλίας (PartitodelosTrabajadores) και του Φιντέλ Κάστρο, τότε Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Κούβας. Τον Ιούνιο του 1990, πραγματοποιήθηκε η «Σύνοδος των αριστερών και αντιιμπεριαλιστικών κομμάτων και οργανώσεων της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής». Η Σύνοδος φιλοξενήθηκεαπότοΕργατικόΚόμμαΒραζιλίας,στοΣάοΠάολο.

     

    Αυτή η πρώτη συνάντηση έγινε λίγο μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και έδειξε την αποφασιστικότητα της αριστεράς να μην παραιτηθεί από τους προοδευτικούς της στόχους, σε μια περίοδο που γίνονταν συνεχώς καμπάνιες και συζητήσεις στα μέσα ενημέρωσης για το «θάνατο του κομμουνισμού». Η διακήρυξη, η οποία υιοθετήθηκε από τα 48 κόμματα και οργανώσεις που πήραν μέρος στη σύνοδο, επιβεβαίωσε την επιθυμία τους «να ανανεώσουν την ιδέα της αριστεράς και του σοσιαλισμού, να επανεπιβεβαιώσουν το χειραφετητικό της χαρακτήρα, να διορθώσουν τις εσφαλμένες αντιλήψεις, να υπερβούνκάθε μορφή εκδήλωσης φαινομένων γραφειοκρατίας και να αντιπαλέψουν την πλήρη απουσία μιας πραγματικής κοινωνικής δημοκρατίας των μαζών». Όσες και όσοι συμμετείχαν στη σύνοδο απέρριψαν επίσης «τις επιδιώξεις αντιμετώπισης της κρίσης στην Ανατολική Ευρώπη με στόχο την προώθηση του καπιταλιστικού κατεστημένου, καθώς και την  τροφοδότηση των λαών με φρούδες ελπίδες για τα (ανύπαρκτα)«θετικά σημεία του φιλελευθερισμού και του καπιταλισμού». Επιπλέον, αναλύθηκαν οι αλλαγές στην παγκόσμια τάξη, καθώςκαι οι επιπτώσεις τους στη Λατινική Αμερική, η επίδραση του νεοφιλελευθερισμού και η κρίση του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Τέλος, έγινε μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος τηςπολιτικής στρατηγικής.

     

    Αυτή η πολιτική πλατφόρμα, η οποία εν τέλει ονομάστηκε «Φόρουμ του Σάο Πάολο», θα πραγματοποιήσει σύντομα την 20η σύνοδό της, σε ένα ιστορικό πλαίσιο κατά το οποίο η αριστερά βρίσκεται στην εξουσία της πλειονότητας των λατινοαμερικανικών χωρών, ένα γεγονός για την πραγματοποίηση του οποίουσυνέβαλε και η αντίσταση του Φόρουμ στην επέλαση του νεοφιλελευθερισμού τη δεκαετία του ΄90.

     

    Κατά τη διάρκεια της νεοφιλελεύθερης επέλασης στις δεκαετίες του ΄80 και του ΄90, την οποία ακολούθησε η κρίση χρέους, χορηγήθηκαν τα φάρμακα του ΔΝΤ: εφαρμόστηκαν προγράμματα διαρθρωτικών προσαρμογών, με αποτέλεσμα όλα αυτά τα «διαρθρωτικά» χρόνια να αποσυναρθρωθούν οικονομίες και χώρες. Αυτά τα προγράμματα είχαν στόχο να βοηθήσουν τις χώρες της περιοχής να γίνουν πιο ανεξάρτητες με την αύξηση της εκβιομηχάνισης και την υποκατάσταση των εισαγωγών. Αργότερα, το μοντέλο που εφαρμόστηκε στη διάρκεια της δικτατορίας του Πινοσέτ μετατράπηκε σε ενιαίο μοντέλο για όλες τις αστικές κυβερνήσεις της αμερικανικής ηπείρου και τελικά αυτή η ιδεολογική επίθεση προώθησε την ιδέα ότι, σε μια «ελεύθερη κοινωνία», η «ελεύθερη αγορά» και η «αντιπροσωπευτική δημοκρατία»δεν διαχωρίζονταν μεταξύ τους, κάτι που απέκλειε τον κουβανέζικο σοσιαλισμό όπως και άλλα εγχειρήματα εναλλακτικά προς τον καπιταλισμό.

     

    Το 1994, υπογράφηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Μεξικό και τον Καναδά, η Βορειοαμερικανική Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου (NAFTA). Αυτό ήταν το πρώτο βήμα προς μια μεγάλη αγορά στο επίπεδο της αμερικανικής ηπείρου: τη Ζώνη Ελεύθερου Εμπορίου της Αμερικανικής Ηπείρου (FTAA). Αυτό το τεράστιο γεωπολιτικό σχέδιο προτάθηκε από τον Τζορτζ Μπους τον πρεσβύτερο και έλαβε χώρα στο πλαίσιο της Πρωτοβουλίας της Αμερικανικής Ηπείρου η οποία ένωσε τους προέδρους όλων των χωρών της ηπείρου, πλην της Κούβας. Ο Οργανισμός των Κρατών της Αμερικανικής Ηπείρου (OAS), ένα πολιτικό εργαλείο της αμερικανικής ηγεμονίας, μετασχηματίστηκε σε θεσμό στον οποίο εντάχθηκε το νεοφιλελεύθερο πλαίσιο με την υιοθέτηση μιας «Δημοκρατικής Χάρτας».

     

    Μέσα σ’ αυτό το πολιτικό κλίμα, το οποίο προσδιοριζόταν από το νεοφιλελευθερισμό και από μια νέα επίθεση πολιτικής και οικονομικής επιβολής εκ μέρους της Ουάσιγκτον, ανέπτυξε την αντίστασή της η λατινοαμερικανική πολιτική και κοινωνική αριστερά. Η αντιπαράθεση με τις νεοφιλελεύθερες δυνάμεις χάραξε το δρόμο για την κατάκτηση νέων πολιτικών χώρων. Η προοπτική κατάκτησης της εξουσίας σε αρκετές χώρες ενθάρρυνε συζητήσειςστο Φόρουμ του Σάο Πάολο για την πολιτική στρατηγική: Ποιες συμμαχίες μπορούν να είναι νικηφόρες; Χρειάζεται να συγκλίνουμε προς το πολιτικό κέντρο; Ποιος βαθμός διεύρυνσης είναι αναγκαίος; Δίνεται βήμα εντός του Φόρουμ σε ένοπλες οργανώσεις; Ποια πρέπει να είναι η γενική κατεύθυνση του περιεχομένου του προγράμματος; ΠώςμπορείναλειτουργήσειτοΦόρουμτουΣάοΠάολο;

     

    Η αριστερά πέτυχε νίκες στις προεδρικές εκλογές στη Βενεζουέλα (1998) και τη Βραζιλία (2002), όπως επίσης και καλύτερα εκλογικά αποτελέσματα σε άλλες χώρες που οδήγησαν σε σχηματισμό περιφερειακών και τοπικών κυβερνήσεων σε ορισμένες από αυτές (Ελ Σαλβαδόρ, Ουρουγουάη, Μεξικό). Επίσης, την ίδια περίοδο,  διεξήχθησαν σημαντικοί αγώνες στο Εκουαδόρ, τη Βολιβία και την Αργεντινή, ενώ κάποιες αποτυχημένες προσπάθειες διαμόρφωσης συμμαχιών με κόμματα του πολιτικού κέντρου οδήγησαν σε κρίσιμα συμπεράσματα. Τα γεγονότα αυτά οδήγησαν τη λατινοαμερικανική αριστερά να ξεκινήσει μια συζήτηση προσανατολισμένη σε συγκεκριμένες πολιτικές μετασχηματισμού. Άρχισε να διαμορφώνεται μια σύγκλιση με τα κοινωνικά κινήματα και το Φόρουμ του Σάο Πάολο συμμετείχε στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ.

     

    Το Φόρουμ του Σάο Πάολο επιβεβαίωσε ότι είναι μια πλουραλιστική πλατφόρμα για το συντονισμό των πολιτικών πρωτοβουλιών, προμηνύοντας την έλευση μιας νέαςπολιτικής εποχής. Προκειμένου να καταστεί ικανό να λειτουργεί, να συντονίζει τις δραστηριότητές του και να οργανώνει τις συναντήσεις του, διαμορφώθηκε μια Ομάδα Εργασίας από έναν πυρήνα κομμάτων και μια Εκτελεστική Γραμματεία, η οποία εδρεύει στην πόλη του  Σάο Πάολο και είναι επιφορτισμένη με αυτά τα καθήκοντα.  Νέα κόμματα μπορούν να γίνουν δεκτά εάν δηλώσουν τη δέσμευσή τους στα κείμενα που έχει εγκρίνει το Φόρουμ και εάν τα ήδη μέλη του αποδέχονται την ένταξή τους. Μετά τις νίκες στη Βενεζουέλα (1998) και τη Βραζιλία (2002), οι δυνάμεις της αριστεράς ανήλθαν στην εξουσία στην Αργεντινή, τη Βολιβία, την Ουρουγουάη, το Εκουαδόρ, τη Νικαράγουα, το Ελ Σαλβαδόρ, την Ονδούρα και την Παραγουάη.

     

     

    Η πρόοδος που επιτεύχθηκε ήταν σημαντική από δημοκρατικής, οικονομικής και πολιτικής άποψης. Η αμερικανική ηγεμονία και η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία αναχαιτίστηκαν και χάρη στις προσπάθειες προοδευτικών κυβερνήσεων, διαμορφώθηκαν νέες μορφές περιφερειακής ολοκλήρωσης, όπως η Μπολιβαριανή Συμμαχία για τους Λαούς της Αμερικής (ALBA), η Ένωση των Νοτιοαμερικανικών Κρατών (UNASUR) και η Κοινότητα Κρατών της Λατινικής Αμερικής και τηςΚαραϊβικής (CELAC). Και οι τρείς αυτές περιφερειακές ολοκληρώσεις αποσκοπούν στην πολιτική συμφιλίωση, την αποφυγή συγκρούσεων και τη συνεργασία. Η Κούβα, η οποία το 1962 αποκλείστηκε από όλες τις περιφερειακές πολιτικές ενώσεις εξαιτίας της επιλογής του σοσιαλιστικού δρόμου, σήμερα βρίσκεται στην προεδρία της CELAC. Πέραν της αποκατάστασης μιας αδικίας, η ενσωμάτωση της Κούβας αποτέλεσε γεγονός υψηλής σπουδαιότητας – ήταν μια πράξη άσκησης κυριαρχίας από την πλευρά των κυβερνήσεων της περιοχής.

     

    Ένα άλλο σημαντικό γεγονός ήταν η ηχηρή απόρριψη από την πλειονότητα των λατινοαμερικανικών χωρών της συμφωνίας για τη Ζώνη Ελεύθερου Εμπορίου των χωρών της Αμερικής (FTAA). Έκτοτε, οΟργανισμός Αμερικανικών Κρατών (OAS) έχασε μεγάλο μέρος της πολιτικής του υπόστασης, παρά τις προσπάθειες της Ουάσιγκτον και των συμμάχων της να του προσδώσουν νέα αναγνώριση.

     

    Με την κρίση που ξέσπασε το 2008/2009, αποκαλύφθηκαν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι δυσκολίες και τα εμπόδια. Το πολιτικό και οικονομικό μοντέλο, που βασίζεται στην ανακατανομή του πλούτου μέσω της εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων με βάση το καπιταλιστικό πρότυπο, δείχνει όλο και πιο καθαρά τα όριά του. Οι συζητήσεις στο Φόρουμ του Σάο Πάολο καταδεικνύουν την ανάγκη συνεργασίας των αριστερών κυβερνήσεων, με την επέκταση των πολιτικών μετασχηματισμού που εφαρμόζουν και δίνουν έμφαση στην αμοιβαία αλληλεγγύη, η οποία μπορεί να πάρει και τη μορφή παροχής βοήθειας στις χώρες με αριστερές κυβερνήσεις με στόχονα πείσουν περί της ορθότητας των πολιτικών τους άλλες χώρες.

     

    Τώρα, περισσότερο από ποτέ, το ζήτημα της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής ολοκλήρωσης θεωρείται υπόθεση μέγιστης σημασίας.

     

    Ένας σημαντικός πόλος αντίστασης στην επίθεση που εξαπέλυσε η κυβέρνηση Ομπάμα και οι σύμμαχοί της είναι η πρόσφατα ιδρυθείσα Συμμαχία του Ειρηνικού που περιλαμβάνει το Μεξικό, την Κολομβία, το Περού και τη Χιλή, η οποία ενώνει αυτές τις χώρες απέναντι στο νεοφιλελεύθερο σχέδιο ολοκλήρωσης. Κατά τη διάρκεια της τελευταίας συνόδου του Φόρουμ, που έγινε στο Σάο Πάολο στα τέλη Ιουλίου του 2013, υιοθετήθηκε ένα σχέδιο δράσης και μια πολιτική διακήρυξη, που άνοιξαν το δρόμο για μια σειρά από καμπάνιες και πρωτοβουλίες, περιλαμβανομένων δράσεων αλληλεγγύης προς κόμματα που συμμετέχουν σε εκλογές το 2014, καθώς και μια καμπάνια για την ειρήνη στην Κολομβία. Η διακήρυξη συμπεριέλαβε και άλλες καμπάνιες, όπως η αποστολή αντιπροσωπείας σε χώρες της Μέσης Ανατολής.

     

    Οι πολιτικές αντιμετώπισης της κρίσης που ακολούθησαν οιευρωπαϊκές χώρες αποτελούν αντικείμενο προβληματισμού των κομμάτων που συμμετέχουν στο Φόρουμ του Σάο Πάολο. Κατά τις εναρκτήριες εργασίες του Φόρουμ και μετά την ομιλία του για τις λαϊκές κινητοποιήσεις  που συντάραξαν τη Βραζιλία στις αρχές αυτού του έτους, ο πρώην πρόεδρος Λούλα ντα Σίλβα απηύθυνε προειδοποίησε για τις δυσμενείς επιπτώσεις που θα έχει η απομάκρυνσης της αριστεράς από το λαό. Αναφέρθηκε στις κυβερνήσεις του Χοσέ Λουίς Θαπατέρο και του Δημοκρατικού Κόμματος της Ιταλίας, ως παραδείγματα αριστερών κυβερνήσεων με ρητορική που προσεγγίζει εκείνη της δεξιάς.

     

    Για πολλά χρόνια, το Φόρουμ του Σάο Πάολο και το Κόμμα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς ανέπτυξαν σχέσεις για την ενθάρρυνση της πολιτικής συνεργασίας, οι οποίες πλέον αποδίδουν καρπούς. Ο διάλογος σε διάφορα ζητήματα έδωσε τη δυνατότητα  καλύτερης κατανόησης της διαφορετικής πραγματικότητας και της στρατηγικής των κομμάτων. Αυτή η συνεργασία είναι περισσότερο απτή και συγκεκριμένη, παρά τυπική και ρητορική. Σε αυτό το πνεύμα, διοργανώθηκαν δύο σεμινάρια για τα ζητήματα που σχετίζονται με τα δικαιώματα των μεταναστών, τις μορφές συμμετοχής τους στους αγώνες και την πολιτική ζωή των χωρών στις οποίες ζουν. Έγιναν και άλλες συναντήσεις οι οποίες έδωσαν τη δυνατότητα ανταλλαγής απόψεων στα θέματα της καπιταλιστικής κρίσης, τις μορφές περιφερειακής ολοκλήρωσης και την ειρήνη.

     

    Αυτού του είδους οι συναντήσεις μεταξύ των αριστερών δυνάμεων διαφορετικών ηπείρων μπορούν να συμβάλλουν στην ανανέωση του προοδευτικού προβληματισμού και τη δημιουργία διαύλων συνεργασίας για ένα νέο διεθνισμό. Σε ένα τέταρτο του αιώνα, το Φόρουμ του Σάο Πάολο και οι δυνάμεις που το αποτελούν κατάφεραν να αλλάξουν τις σχέσεις μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων σε ολόκληρη την ήπειρο. Ο μετασχηματισμός που συντελέστηκε ενίσχυσε το κύρος της λατινοαμερικανικής αριστεράς στους λαούς όλου του κόσμου.

     

    Μετάφραση: Σωτήρης Κοσκολέτος

     

     


Related articles