• Έξοδος από το ευρώ προς τα αριστερά;

  • Στέφεν Λέντορφ | 06 Dec 13 | Posted under: Transformative Strategies
  • Το ότι η γερμανική δεξιά είναι διχασμένη ως προς την σχέση της με το ευρώ, είναι γνωστό. Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου το κόμμα των λεγόμενων «Ευρωσκεπτικιστών» μόλις απέτυχε να υπερβεί το όριο του 5% που είναι αναγκαίο για την είσοδο στο κοινοβούλιο.

     Η διαμάχη αυτή, η οποία έχει ευρεία κάλυψη από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, πυροδοτείται από ορισμένους- ιδιαίτερα δημοφιλείς σε κάποιους δημοσιογράφους- καθηγητές οικονομικών οι οποίοι παραμένουν σιωπηλοί για τα οφέλη που έχει προσπορίσει η νομισματική ένωση στη γερμανική βιομηχανία (και στον γερμανικό προϋπολογισμό λόγω των χαμηλών επιτοκίων των τελευταίων ετών), αλλά προτιμούν να μιλούν για τις ενδεχόμενες φορολογικές επιβαρύνσεις εξαιτίας μελλοντικών «πακέτων σωτηρίας». Η έκταση αυτού του διχασμού καλύπτεται έως τώρα από τις τακτικές δεξιότητες της Άνγκελα Μέρκελ. Ο αφορισμός της καγκελαρίου «Αν αποτύχει το ευρώ, αποτυγχάνει και η Ευρώπη» ενοποιεί τη γερμανική κοινή γνώμη και αυτό, μεταξύ άλλων, συμβαίνει γιατί εδράζεται σε ισχυρά οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα των γερμανικών ελίτ1. Ωστόσο, η ανησυχία μεταξύ των πολιτικών εκπροσώπων της δεξιάς παραμένει και μοιάζει να ενδυναμώνεται με κάθε επιδείνωση της κρίσης στην ευρωζώνη.

    Λιγότερο γνωστό είναι το γεγονός ότι και στο αριστερό φάσμα της Γερμανίας αναζωπυρώνεται η διαμάχη για την έξοδο από το ευρώ. Σε αυτή τη συζήτηση βέβαια δεν είναι ξεκάθαρο το διακύβευμα: πρόκειται για τη διάλυση της ευρωζώνης; Ή για την έξοδο, παραδείγματος χάριν της Ελλάδας ή ακόμα και της Γερμανίας (όπως ζήτησε ο Τζορτζ Σόρος ο οποίος, αν και δεν ανήκει στην αριστερά, προέβαλλε επιχειρήματα τα οποία μπορεί να ασπαστεί μόνο αυτή η και όχι η δεξιά); Πάντως, ένα είναι σαφές: το καθοριστικό κίνητρο των αριστερών ευρωσκεπτικιστών δεν είναι η έγνοια για τη «Γερμανία» (συγκεκριμένα, για τη γερμανική οικονομία), αλλά για την τύχη των χωρών που έχουν πληγεί περισσότερο από την κρίση της ευρωζώνης και τελικά για το ίδιο το μέλλον της Ευρώπης. Σε αντίθεση με την δεξιά προπαγάνδα εναντίον του ευρώ, ο διάλογος στην αριστερά για τα υπέρ και τα κατά της νομισματικής ένωσης είναι σε μεγάλο βαθμό αξιόλογος, απασχολούμενος με πολύ σοβαρά ερωτήματα που είναι δύσκολο να απαντηθούν2.

    Το πρώτο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του διαλόγου μεταξύ αριστερών για το ζήτημα της εξόδου από το ευρώ είναι η βασική συμφωνία όλων στο ζήτημα της ανάλυσης των αιτιών της «ευρω-δυστυχίας». Όλοι συμφωνούν ότι η ευρωπαϊκή νομισματική ένωση βασίστηκε εξαρχής στο δόγμα ότι η αγορά είναι το βέλτιστο εργαλείο ρύθμισης των πάντων και ότι το κύριο καθήκον του κράτους είναι να μειώνει τις δαπάνες και τα χρέη του. Γι’ αυτό το λόγο, οι οικονομικοί αναλυτές που υιοθετούν τις θέσεις του αριστερού «ευρωσκεπτικισμού» ουδόλως αποκλείουν την κατάρρευση του ευρώ. Αντιθέτως, την θεωρούν πολύ πιθανή, καθώς μια νομισματική ένωση που σχεδιάστηκε στη βάση νομισματικών και νεοφιλελεύθερων δογμάτων οδηγεί σε διαρκώς αυξανόμενες οικονομικές και κοινωνικές αντιθέσεις μεταξύ των κρατών μελών. Έτσι, οι αριστεροί ευρωσκεπτικιστές θεωρούν ότι η ευρωζώνη μπορεί να επιβιώσει μόνο ως μια ριζικά αναμορφωμένη και αλληλέγγυα νομισματική ένωση, συνοδευόμενη από έναν εκ θεμελίων εκδημοκρατισμό των θεσμών της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

    Στον εσωτερικό διάλογο της αριστεράς για την έξοδο από το ευρώ υπάρχει επίσης μια γενική συμφωνία σχετικά με τον καταστροφικό χειρισμό από τις γερμανικές ελίτ αυτής της, προβληματικής ως προς τη δομή της, ευρωζώνης. Η συγκεκριμένη δομή επιβάλλει στις εθνικές οικονομίες να ανταγωνίζονται η μία την άλλη σαν να ήταν επιχειρήσεις, οι οποίες αν αποτύχουν οικονομικά εξαφανίζονται από την αγορά ή εξαγοράζονται από ισχυρότερους ανταγωνιστές. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο ισχυρότερος από τους καλούς φίλους που μετέχουν στην ευρωζώνη, στην περίπτωσή η Γερμανία-και μάλιστα μόνο αυτή (!)-ωθεί προς τα κάτω τον μέσο μισθό των εργαζομένων της, εξαρτά όλο και περισσότερο την οικονομία της από τις εξαγωγές με έναν μονομερή αλλά εξαιρετικά επικερδή τρόπο και, διατηρώντας σε στασιμότητα την εσωτερική αγορά της, καθιστά αδύνατο στις ανταγωνίστριες χώρες να αντισταθμίσουν τις απώλειές τους αυξάνοντας και εκείνες τις εξαγωγές τους προς αυτήν. Κερδοφορία χωρίς επενδύσεις: όταν η μεγαλύτερη εθνική οικονομία εφαρμόζει αυτή τη λογική ως επιχειρησιακό μοντέλο στο πλαίσιο μιας νομισματικής ένωσης, το συνολικό σχέδιο αργά ή γρήγορα θα αποτύχει και θα πλήξει όλους όσους συμμετέχουν σ’ αυτήν. Για να αποτραπεί η κατάρρευση, χορηγείται στις χώρος που είναι «σοβαρά άρρωστες» φαρμακευτική αγωγή που είναι γνωστή ως «Δημοσιονομικό Σύμφωνο» και «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις», η οποία τις αρρωσταίνει περισσότερο. Οι καταστροφικές επιταγές της τρόικας, που προωθούνται πιεστικά από τη γερμανική κυβέρνηση, επιφέρουν ανυπολόγιστες ζημιές στις χώρες που σήμερα υποφέρουν περισσότερο από την κρίση. Και εμφανίζοντας τα κοινωνικά προβλήματα ως εθνικά, αυτές οι επιταγές διχάζουν την Ευρώπη, καθώς οι χώρες στρέφονται η μία εναντίον της άλλης, όπως συμβαίνει και με τους λαούς τους.

    Η συμφωνία μεταξύ των αριστερών στον διάλογο για το θέμα της εξόδου από το ευρώ πάει πιο μακριά. Ενώ, όπως δείχνει κάθε νηφάλια αποτίμηση, υπάρχουν πολλά στοιχεία που συνηγορούν υπέρ της διάλυσης της νομισματικής ένωσης, όσοι επικρίνουν τις κυρίαρχες απόψεις καλώς εξετάζουν διάφορα σενάρια. Ορισμένοι εξ αυτών τονίζουν και το τεράστιο ρίσκο της διάλυσης του ευρώ για όλα τα μέλη-όχι μόνο για τη γερμανική οικονομία που έχει να χάσει τα μέγιστα από την κατάρρευση του ευρώ, αλλά πρωτίστως για τις χώρες που σήμερα πλήττονται περισσότερο από την κρίση. Ακριβώς εξ αιτίας αυτών των οικονομικών κινδύνων, κάποιοι υποστηρίζουν μια «οργανωμένη» και «ελεγχόμενη» διάλυση της νομισματικής ένωσης. Ωστόσο, αυτή η άποψη δεν καταφέρνει να δώσει απάντηση στο ερώτημα με ποιόν τρόπου οι κυρίαρχες ευρωπαϊκές δυνάμεις θα μετακινηθούν σε μια τόσο ριζοσπαστική για

    αυτούς οικονομική και πολιτική λογική, όταν μέχρι σήμερα έχει αποδειχθεί ότι είναι αδύνατο να εξαναγκασθούν ακόμα και σε μια επιδιόρθωση της πολιτικής τους εντός του πλαισίου της ευρωζώνης.

    Ένα τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό, σημείο συμφωνίας όσων εξετάζουν διάφορα αριστερά σενάρια σε σχέση με το ευρώ (διάλυση, έξοδος) είναι ότι αυτά δεν έχουν οποιοδήποτε κοινό σημείο με τη δεξιά, αντιευρωπαϊκή δημαγωγία. Όσοι δεξιοί αντιτίθενται στο ευρώ, το κάνουν επειδή υποτίθεται ότι αυτό κάνει κακό στη Γερμανία (κάτι που, αν και μέχρι σήμερα έχει αποδειχθεί μια απίστευτη ανοησία, θα μπορούσε να συμβεί αμέσως μόλις καταρρεύσει το μοντέλο της «κερδοφορίας χωρίς επενδύσεις»). Αντιθέτως, όταν κάποιοι στην αριστερά συζητούν ή προτείνουν την έξοδο από την ευρωζώνη ή τη διάλυσή της, αυτό συμβαίνει γιατί θεωρούν ότι αυτό θα είναι θετικό για άλλες χώρες και για το μέλλον της Ευρώπης ως σύνολο (και, σε τελευταία ανάλυση, ακόμα και της Γερμανίας!). Πρόκειται για μια σημαντική διαφορά, η οποία όμως θα μπορούσε να χαθεί πολύ γρήγορα, αν οι αριστεροί πολιτικοί προσδένονταν στο άρμα του αντιευρωπαϊσμού.

    Επομένως, προκειμένου να υπάρξει μεγαλύτερη σαφήνεια στη συζήτηση για την έξοδο από το ευρώ δεν αρκεί η εξέταση οικονομικών σεναρίων. Εξ ίσου απαραίτητη είναι η εξέταση πολιτικών σεναρίων. Οι κυβερνήσεις χωρών όπως η Ελλάδα, η Ισπανία ή η Πορτογαλία έχουν έως τώρα εφαρμόσει με μεγάλη προθυμία τις επιταγές της τρόικας, γιατί από μόνες τους δεν έχουν τη δύναμη να επιβάλλουν στους λαούς τους παρόμοια προγράμματα νεοφιλελεύθερης εξαθλίωσης. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν ξαφνικά μια μέρα πατούσαν φρένο γιατί τα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα στις χώρες τους τις υπερέβαιναν; Τι θα συνέβαινε αν αναζητούσαν την έξοδο κινδύνου από το ευρώ; Σίγουρα αυτή η έξοδος δεν θα ήταν προς τα αριστερά. Οι τεράστιες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες μιας μαζικής νομισματικής υποτίμησης και αναδιάρθρωσης του χρέους, για την οποία όπως ειπώθηκε συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό οι κριτικοί οικονομολόγοι, θα είχαν τις ίδιες επιβαρυντικές συνέπειες για τους λαούς αυτών των χωρών με τις αντίστοιχες των επιταγών της τρόικας. Μόνο που τότε θα ευθύνονταν οι «αγορές» και όχι η Μέρκελ. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές προωθούνταν ήδη πριν από το ευρώ και μπορούν να συνεχιστούν και μετά την έξοδο από αυτό. Το ευρώ δεν αποτελεί την αιτία αυτής της καταστροφικής πολιτικής, αλλά ένα μέσο που σήμερα την υπηρετεί.

    Αυτά τα σενάρια δείχνουν ότι η συζήτηση της αριστεράς για την έξοδο από το ευρώ δεν έχει αποδέκτη. Σε ποια κοινωνικά και πολιτικά υποκείμενα μπορεί να απευθυνθεί; Μήπως θα είναι άλλη μια «φιλική συμβουλή» της Γερμανίας που θα δείχνει στις λεηλατημένες νοτιο-ευρωπαϊκές χώρες το σωστό δρόμο, αυτή την φορά έναν αριστερό δρόμο; Μάλλον θα είναι μια συμβουλή που θα συνοδεύεται από το εξής έμμεσο μήνυμα: συγγνώμη που, εμείς, η γερμανική αριστερά, είμαστε πολύ αδύναμοι για να αναγκάσουμε την κυβέρνησή μας να αλλάξει πορεία, γι’ αυτό σωθείτε μόνοι σας, αν μπορείτε! Ο καθένας μπορεί να μαντέψει αν οι αποδέκτες αυτών των δηλώσεων παράδοσης θα θεωρούσαν ότι αυτές βοηθούν την υπόθεσή τους! Όπως και να’ χει το πράγμα, στην πλειοψηφία τους αυτές οι χώρες ακολουθούν μέχρι σήμερα μια άλλη πορεία, καθώς για αυτές το ζήτημα είναι πρωτίστως να αναχαιτίσουν την καταστροφική πολιτική της λιτότητας και της διάλυσης των κοινωνικών παροχών που τους έχουν επιβάλλει η τρόικα και οι δικές τους (!) κυβερνήσεις. Να καταφέρουν να πάρουν μια ανάσα, προκειμένου μετά να επιβάλλουν τον αναγκαίο και επείγοντα αναπροσανατολισμό της οικονομικής, κοινωνικής και οικολογικής ανάπτυξης των οικονομιών τους, την εφαρμογή δηλαδή πραγματικών μεταρρυθμίσεων. Μέχρι σήμερα, το να διανοηθεί (και πολύ περισσότερο να επιβάλλει)

    μια χώρα αυτές τις μεταρρυθμίσεις έξω από την ευρωζώνη είναι εξίσου δύσκολο με το να τις επιδιώκει μέσα σ’ αυτή. Εν πάση περιπτώσει, το ζήτημα για την αριστερά στις λεγόμενες «χώρες της κρίσης» τίθεται ως εξής: η αριστερά εκεί –και όχι η αριστερά στη Γερμανία- πρέπει κάποια στιγμή να αποφασίσει αν για να ξεπεραστεί η νεοφιλελεύθερη κυριαρχία στις χώρες τους, αυτές πρέπει να βγουν από την ευρωζώνη. Και για να το αποφασίσει αυτό, πρέπει πρώτα να αυξήσει τη δύναμή της έτσι ώστε να βρεθεί αντιμέτωπη με αυτό το ζήτημα όχι θεωρητικά, αλλά στην πράξη !Συνεχίζοντας αυτό το σενάριο, ας υποθέσουμε ότι νέοι αριστεροί συνασπισμοί σε μια από τις «χώρες της κρίσης» αυξάνουν τη δύναμή τους έτσι ώστε να έχουν πράγματι τη δυνατότητα άσκησης κυβερνητικής πολιτικής. Τι θα έκαναν τότε σε πρώτη φάση; Θα έφευγαν από το ευρώ; Πιθανότατα όχι. Εφόσον γνωρίζουν ότι οι γερμανικές ελίτ έχουν ισχυρό συμφέρον να συνεχιστεί η νομισματική ένωση, αυτό που θα έκαναν θα ήταν να καταγγείλουν τις επιταγές της τρόικας και να απαιτήσουν νέες διαπραγματεύσεις, όπως έχει ήδη ανακοινώσει ότι θα πράξει ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα στην περίπτωση μιας μελλοντικής εκλογικής του νίκης.

    Το μεγάλο ερώτημα είναι αν σε μια τέτοια αντιπαράθεση υπάρχει κάποια πιθανότητα νίκης κάποιας από τις «χώρες της κρίσης». Η απάντηση θα δοθεί μόνο στην πράξη, δηλαδή κατά τη διάρκεια της πραγματικής αντιπαράθεσης. Αν μια προοδευτική κυβέρνηση σε κάποια χώρα που πλήττεται από την κρίση διέβλεπε μια τέτοια ευκαιρία και, με την υποστήριξη του λαού της, προσπαθούσε να την αξιοποιήσει αποφασιστικά, τότε οι Μέρκελ, Ρεν και Ντράγκι θα έπρεπε να πάρουν μια δύσκολη απόφαση. Θα ήταν δικό τους θέμα αν θα αποδέχονταν την επαναδιαπραγμάτευση των όρων δανεισμού, με στόχο να εμποδίσουν την έξοδο αυτής της χώρας από το ευρώ, η οποία ενδεχομένως να οδηγούσε στη διάλυση της νομισματικής ένωσης (εξαιτίας των αναμενόμενων αλυσιδωτών αντιδράσεων). Στην περίπτωση αυτή, η γερμανική αριστερά θα είχε την ευθύνη να σταθεί αλληλέγγυα προς τη συγκεκριμένη χώρα, ώστε να γίνει δυνατή η οικονομική και κοινωνική ανάκαμψή της εντός της νομισματικής ένωσης.

    Φυσικά, σε μια τέτοια αντιπαράθεση, οι προοδευτικές κυβερνήσεις των χωρών που πλήττονται από την κρίση της και οι αλληλέγγυες με αυτές δυνάμεις στην Ευρώπη δεν αποκλείεται να ηττηθούν. Όμως, αν εξ αιτίας αυτής της ήττας διαλυόταν η νομισματική ένωση, την ευθύνη θα είχαν οι σημερινές κυρίαρχες ελίτ της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όταν όμως η γερμανική αριστερά προτείνει την άμεση διάλυση της ευρωζώνης πριν καν εμπλακεί σε μια τέτοια σύγκρουση, θα ήταν σαν να παραχωρεί τα ινία στις κυρίαρχες τάξεις.

    Μόνο όταν η ευρωζώνη διαλυόταν εξ αιτίας του νεοφιλελεύθερου δογματισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της γερμανικής κυβέρνησης, θα χρειάζονταν αριστερές προτάσεις για τον περιορισμό των ζημιών. Μέχρι τότε, όλη η προσοχή μας πρέπει να είναι στραμμένη στην επιδιόρθωση των ζημιών. Για να γίνει αυτό χρειάζεται ένας αναπροσανατολισμός της πολιτικής τόσο της ΕΕ όσο και της Γερμανίας, ο οποίος θα περιλαμβάνει το Δημοσιονομικό Σύμφωνο και τη μείωση του χρέους, φορολογικές μεταρρυθμίσεις και επείγουσες μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας στη Γερμανία ώστε να δοθεί ένα τέλος στην αναδιανομή από τα κάτω προς τα πάνω και να καταπολεμηθεί, με αυτόν τον τρόπο, η ρίζα του κακού που είναι το πρόβλημα όλης της ευρωζώνης. Σε κάθε περίπτωση, η Γερμανία χρειάζεται αυτές τις μεταρρυθμίσεις με ή χωρίς το ευρώ.

    Η επιτυχία σε κάποιο από αυτά τα πεδία θα συνιστούσε την πιο αποτελεσματική μορφή αλληλεγγύης της Γερμανίας προς τους λαούς της νότιας Ευρώπης. Επιπλέον, θα βελτίωνε τις προϋποθέσεις για την απόρριψη του νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη σε συνδυασμό με την αναμόρφωση της νομισματικής ένωσης και των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων. Αυτό μπορεί να φαίνεται απολύτως μη ρεαλιστικό. Όμως αν η συγκεκριμένη ηράκλεια προσπάθεια δεν στεφθεί με επιτυχία, αυτή πρέπει να επαναληφθεί σε συνθήκες ενός νέου κατακερματισμού της Ευρώπης, ένα έργο που δεν θα είναι ευκολότερο. Σε κάθε περίπτωση, ένα καθεστώς μεταβαλλόμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών δεν κάνει πιθανότερη την υπέρβαση του νεοφιλελευθερισμού.

     

    Μετάφραση: Κρινιώ Παππά

     

     

     

     

     

    Βιβλιογραφία

    Altvater, Elmar (2013), Der politische Euro. Eine Gemeinschaftswährung ohne Gemeinschaft hat keine Zukunft. Blätter für deutsche und internationale Politik, Heft 5.

    Bertelsmann-Stiftung (2013), Vorteile Deutschlands durch die Währungsunion. Szenarienrechnungen bis zum Jahr 2025.

    Flassbeck, Heiner / Lapavitsas, Costas (2013), The Systemic Crisis of the Euro — True Causes and Effective Therapies. Βερολίνο: Rosa-Luxemburg-Stiftung.

    Habermas, Jürgen (2013), Demokratie oder Kapitalismus? Vom Elend der nationalstaatlichen Fragmentierung in einer kapitalistisch integrierten Weltgesellschaft. Blätter für deutsche und internationale Politik, Heft 5.

    Lehndorff, Steffen (ed.), 2012: A triumph of failed ideas. European models of capitalism in the crisis. Βρυξέλλες: ETUI

    Scharpf, Fritz (2011), Monetary Union, Fiscal Crisis and the Preemption of Democracy. Κολωνία: Max-Planck-Institut für Gesellschaftsforschung.

    Soros, George (2012), The Tragedy of the European Union and How to Resolve It. New York Review of Books, September 10. www.georgesoros.com/articles-essays/entry/the_tragedy_of_the_european_union/

    Streeck, Wolfgang (2013), Vom DM-Nationalismus zum Euro-Patriotismus? Blätter für deutsche und internationale Politik, Heft 9.

    Troost, Axel (2013), Szenarien eines Endes der Euro-Zone. www.alternative-wirtschaftspolitik.de/sommerschule/sommerschule_2013/7129608.html

    Woo, David / Vamvakidis, Athanasios (2012), Cause and Effect - Game theory and euro breakup risk


Related articles