• Οι ΗΠΑ και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ: Στρατηγικές προκλήσεις για το ΠΚΦ

  • 17 Jun 11 Posted under: Κοινωνικό Φόρουμ , Στρατηγικές Μετασχηματισμού
  • Το 2010 δεν θα γίνει Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ. Αντίθετα, θα πραγματοποιηθούν σχεδόν σαράντα διοργανώσεις σε όλο τον κόσμο, που στόχο θα έχουν τη διεύρυνση του κινήματος της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, το στοχασμό για την κρίση –είτε ονομάζεται οικονομική είτε κοινωνική είτε «πολιτισμική»– και την προετοιμασία για το ΠΚΦ που θα γίνει το Φεβρουάριο του 2011 στο Ντακάρ της Σενεγάλης.

     

    Η χρονιά ξεκίνησε με μια πολύ επιτυχημένη διοργάνωση στο Πόρτο Αλέγκρε, το μέρος όπου γεννήθηκε το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ. Πραγματοποιήθηκε στο διάστημα ανάμεσα στη Σύνοδο του ΟΗΕ για το Κλίμα στην Κοπεγχάγη και τη Συνδιάσκεψη των Λαών στην Κοτσαμπάμπα το Μάιο του 2010. Το οικολογικό ζήτημα έδωσε μεγάλη ώθηση σε αυτή τη διοργάνωση του Κοινωνικού Φόρουμ, όπου παρευρέθηκαν πολλοί και έντονα κινητοποιημένοι νέοι. Ο αντικαπιταλισμός και το οικολογικό ζήτημα συνδυάστηκαν με επιτυχία και ένα νέο σύνθημα ξεπήδηξε: «Ο καπιταλισμός δεν είναι βιώσιμος».

     

    Το Πόρτο Αλέγκρε αυτή τη χρονιά ήταν επίσης μια στιγμή αναστοχασμού, δέκα χρόνια μετά από το 1ο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ. Έδωσε τη δυνατότητα να γίνουν ενδιαφέρουσες συζητήσεις σχετικά με την «πολιτισμική» κρίση, την κατάσταση του νεοφιλελευθερισμού, τον πολιτικό αντίκτυπο του ΠΚΦ και άλλα ζητήματα.

     

    Το Μάιο έγινε στην Πόλη του Μεξικού ένα θεματικό κοινωνικό φόρουμ. Ενώ η συμμετοχή δεν ήταν ιδιαίτερα μεγάλη, ήταν ενδιαφέρον ως προς το περιεχόμενο, που περιλάμβανε σεμινάρια για τη γεωργία, για οικολογικά και κοινωνικά ζητήματα, για την παγκόσμια φορολογία, το φύλο κ.λπ. Είναι πιθανό να προκάλεσε κάποια σύγχυση σε ορισμένους, καθώς έγινε στο Σόκαλο –την κεντρική πλατεία της πόλης– δίπλα στα σημεία όπου έκαναν απεργία πείνας εργαζόμενοι στην εταιρεία ηλεκτρισμού και μέλη ενός καταυλισμού των Ζαπατίστας, ανεξάρτητα από το φόρουμ.

     

    Στα τέλη Ιουνίου έγινε το 2ο Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ, στο Ντιτρόιτ. Για όσους γνώριζαν τα κοινωνικά φόρουμ, αυτό θύμιζε τις «παλιές καλές εποχές»: Ένα ιδιαίτερα ενθουσιώδες πλήθος 15.000 ατόμων, μια πολύ ζωντανή εναρκτήρια διαδήλωση, ένας κεντρικός χώρος όπου έγιναν όλα (σχεδόν) τα σεμινάρια και όπου συναντιούνταν, έτρωγαν και έπιναν οι συμμετέχοντες. Υπήρχε έντονη πολυμορφία, με αυτόχθονες, λευκές, μαύρες και λατινοαμερικάνες γυναίκες και άνδρες να εκπροσωπούνται σε όλους τους χώρους. Όλα τα σεμινάρια και οι συγκεντρώσεις είχαν ιδιαίτερη ζωντάνια και μεγάλη συμμετοχή. Η διοργάνωση ήταν τέλεια και εξασφάλιζε τη «γλωσσική δικαιοσύνη», καθώς υπήρχαν διερμηνείς και μεταφραστές, όπου ήταν απαραίτητο.

     

    Μία εβδομάδα αργότερα έγινε το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ στην Ισταμπούλ, το οποίο ήταν κάπως απογοητευτικό. Ενώ σίγουρα έγινε μια καλή τελική πορεία, πολύ καλά σεμινάρια και σημαντικές επαφές, είναι σαφές ότι το ΕΚΦ βρίσκεται σε οπισθοδρόμηση. Μετά τη Φλωρεντία, το Παρίσι, το Λονδίνο, την Αθήνα και το Μάλμε, πρέπει να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι οι ευρωπαίοι ακτιβιστές δεν φαίνεται να εκτιμούν πια αυτό το μοντέλο. Στην Ισταμπούλ βρέθηκαν μετά βίας 2.500 άτομα, ενώ αναλογικά ελάχιστοι από αυτούς ήταν Τούρκοι. Η οργάνωση ήταν το πολύ στοιχειώδης.

     

    Θέλω να χρησιμοποιήσω τα δύο τελευταία παραδείγματα, το Ντιτρόιτ και την Ισταμπούλ, για να τα συγκρίνω και να δω τι συμπεράσματα μπορούν να βγουν για τη μελλοντική στρατηγική του ΠΚΦ.

     

    Το Ντιτρόιτ ήταν διαφορετικό

    Τι ήταν αυτό που έκανε τόσο ιδιαίτερο το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ; Πρέπει να αναφέρουμε τέσσερα σημεία:

    Πρώτον, η διαδικασία της προετοιμασίας είχε γίνει με πολύ μεγάλη προσοχή. Η αφετηρία ήταν, προφανώς, ο καταστατικός χάρτης των αρχών του ΠΚΦ και, κατά συνέπεια, ο «ανοιχτός χώρος». Εντούτοις, επειδή ο «ανοιχτός χώρος» δεν είναι ένας «χώρος ίσων ευκαιριών», ξεκίνησε μια μακρά διαδικασία ανεύρεσης εκείνων που θα συμμετείχαν. Έγιναν μεγάλες συζητήσεις για το ποιοι θα έπρεπε να είναι μέσα. Οι διοργανωτές ήθελαν να συμπεριλάβουν τα πιο περιθωριοποιημένα άτομα και ομάδες στη διαδικασία. Στη συνέχεια, έπρεπε να ξεκινήσουν μια ακόμα μακρά διαδικασία επαφών και συζητήσεων, επειδή πολλές από τις ομάδες δεν ήξεραν η μία την άλλη ή δεν είχαν ποτέ μιλήσει μεταξύ τους. Αυτή η διαδικασία της λεγόμενης «προθετικότητας» ήταν αυτό που έκανε το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ μια πραγματικά περιεκτική διοργάνωση βάσης, βασισμένη στην αμοιβαία εμπιστοσύνη.

     

    Δεύτερον, η παλιά διαμάχη του «χώρου» με τη «δράση» επιλύθηκε με τις «συνελεύσεις των λαϊκών κινημάτων». Οι συνελεύσεις αυτές, σχεδόν πενήντα στο σύνολο, άρχισαν να λειτουργούν πολύ πριν από το Φόρουμ. Το πλεονέκτημά τους δεν ήταν μόνο ότι έφεραν σε επαφή πολλές θεματικές ομάδες που εργάζονταν πάνω στο ίδιο ζήτημα και τους έδωσε τη δυνατότητα να δικτυωθούν, αλλά επίσης ότι τους επέτρεψε να καταλήξουν σε αποφάσεις ή σχέδια δράσης. Την τελευταία ημέρα του Φόρουμ, καταγράφηκαν όλες οι αποφάσεις και πολλές παρουσιάστηκαν στην ολομέλεια. Αυτές οι συνελεύσεις των κινημάτων γίνονταν παράλληλα με τα πάνω από χίλια αυτοοργανωμένα σεμινάρια και εργαστήρια. Ενώ τα σεμινάρια αυτά μπορεί να θεωρηθούν ως αυτοσκοπός, οι συνελεύσεις δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένα γεγονός σε μια μακρά διαδικασία προετοιμασίας, που αφορά την αρχική της εφαρμογή και τη μετέπειτα εξέλιξή της.

     

    Τρίτον, τα σεμινάρια και τα εργαστήρια τα οποία παρακολούθησα ήταν ιδιαίτερα συμμετοχικά και ενθαρρυντικά. Τα πάνελ δεν ήταν σχεδόν ποτέ διαχωρισμένα από το κοινό, οι άνθρωποι κάθονταν κυκλικά, κανείς δεν μιλούσε για περισσότερο από πέντε ή δέκα λεπτά, οι τοποθετήσεις γίνονταν εναλλάξ με τραγούδια, ποιήματα ή κάποιο χορευτικό. Το «κοινό» ενθαρρυνόταν διαρκώς να παρέμβει. Υπήρχε πάντα απόλυτος σεβασμός για τη διαφορετικότητα.

     

    Τέταρτον, παρατήρησα μια διαφορά στις ατομικές συμπεριφορές των ανθρώπων. Δεν θέλω να είμαι αφελής και να πιστεύω ότι δεν υπάρχουν σχέσεις εξουσίας στο εσωτερικό αλλά και μεταξύ των κινημάτων και των ανθρώπων στις ΗΠΑ, αλλά ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονταν ήταν ιδιαίτερα ελκυστικός στα μάτια μιας Ευρωπαίας. Όλες οι ιδέες, απ’ όπου κι αν προέρχονταν, συζητούνταν συλλογικά και υιοθετούνταν ή απορρίπτονταν. Όμως, καμία πρόταση δεν απορρίφθηκε ποτέ χωρίς να συζητηθεί. Όλοι είχαν την αίσθηση ότι τους παίρνουν στα σοβαρά. Κανείς δεν πληγώθηκε ή δεν προσβλήθηκε. Υπήρχε ανοιχτότητα και προθυμία να ακούσει κανείς τους άλλους.

     

    Η κρίση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ

    Τα δύο τελευταία χαρακτηριστικά έρχονται σίγουρα σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Τα σεμινάρια και τα πάνελ στο ΕΚΦ είχαν διοργανωθεί με τον «παραδοσιακό» τρόπο, με ανδρική κυρίως συμμετοχή και με ομιλητές που ήθελαν τουλάχιστον δεκαπέντε με είκοσι λεπτά για να παρουσιάσουν το θέμα τους. Αν σε ένα πάνελ έχεις έξι άτομα, αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος πρέπει να κάθεται και να ακούει για μιάμιση με δύο ώρες. Έτσι, οι παρεμβάσεις του κοινού περιορίζονται σημαντικά. Η διαφορετικότητα ήταν εξαιρετικά περιορισμένη ή και εντελώς απούσα· μετάφραση συνήθως δεν υπήρχε ή, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν διαδοχική. Το Φόρουμ ήταν μοιρασμένο σε διαφορετικούς χώρους, αν και όχι σε τέτοιο βαθμό όπως στο Μάλμε πριν από δύο χρόνια.

     

    Η σημαντικότερη διαφορά που είδα είχε να κάνει με τη συμπεριφορά των ανθρώπων, που οι περισσότεροι γνωρίζονται μεταξύ τους εδώ και πολλά χρόνια, μέσω της συμμετοχής τους στη διαδικασία της προετοιμασίας. Είτε εν γνώσει τους είτε όχι, οι περισσότεροι έχουν μια συγκεκριμένη ταμπέλα και η σημασία των τοποθετήσεών τους δεν έγκειται σε αυτά που λένε αλλά στο ποιους εκπροσωπούν. Οι λέξεις που χρησιμοποιούν έχουν στόχο να καταδείξουν τη θέση από την οποία μιλούν. Αυτό δυσχεραίνει ιδιαίτερα την ανάδυση νέων ιδεών και τη δυνατότητα σύγκλισης.

     

    Όσον αφορά το περιεχόμενο, οι ομάδες ταξινομούνται ακόμα με βάση τον παλιό διαχωρισμό μεταξύ «επανάστασης» και «ρεφορμισμού». Τα σωματεία είναι καλοδεχούμενα, αλλά συνήθως δέχονται επικρίσεις επειδή δεν είναι αρκετά ριζοσπαστικά. Η κριτική στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης τοποθετείται στο πλαίσιο μιας προσέγγισης είτε αντίθεσης με την ίδια την Ένωση είτε αποδοχής και αντιπολίτευσης. Οι μετα- ή αντι- μοντέρνοι αντιπαρατίθενται με τους μοντέρνους, καθώς αμφότεροι υπερασπίζονται την κοινωνική και περιβαλλοντική δικαιοσύνη, αλλά από ριζικά αντίθετες οπτικές. Όσο δεν αρχίζει μια συνειδητή διαδικασία αποσαφήνισης και σύγκλισης των διάφορων αντιθέσεων, οι διαφορές είναι πιθανό να γίνουν μόνιμα και ανυπέρβλητα ρήγματα. Ηανάγκηναυπάρξειπιοανοιχτήσυζήτησηείναιεπείγουσα.

     

    Συνολικά, σε σύγκριση με το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ, το ΕΚΦ είναι μια πιο ιεραρχική διαδικασία, που διοργανώνεται από μερικά αριστερά συνδικάτα και μια μικρή ομάδα κοινωνικών κινημάτων, από ανθρώπους που γνωρίζονται μεταξύ τους εδώ και αρκετά χρόνια και που υπερασπίζονται περισσότερο τις θέσεις τους παρά την ίδια τη διαδικασία και το τεράστιο δυναμικό σύγκλισης που εμπεριέχει. Αυτό απέχει σίγουρα πολύ από τη λογική της δημιουργικής διαδικασίας και, παρότι οι περισσότεροι άνθρωποι εργάζονται μάλλον σκληρά και ειλικρινά για το ΕΚΦ, έχουν χάσει το βασικό του στόχο. Το ερώτημα είναι αν μπορούν να επιτύχουν τη δημιουργία μιας νέας πολιτικής κουλτούρας και την προώθηση της τόσο απαραίτητης πολιτικής σύγκλισης.

     

    Η ύπαρξη τόσο διαφορετικών θέσεων μπορεί να εξηγεί γιατί στην Ισταμπούλ υπήρχε τόσο χαμηλή συμμετοχή και γιατί έγιναν τόσο λίγες επαφές με τους τούρκους φίλους. Ενώ όσοι συμμετείχαν έδειχναν ιδιαίτερη στράτευση, γενικά η κινητοποίηση στην Ευρώπη μειώνεται. Ελάχιστες αποφάσεις πάρθηκαν για νέα και κοινά σχέδια δράσης. Η διακήρυξη της τελικής συνέλευσης καλούσε σε μια νέα πανευρωπαϊκή κινητοποίηση στις 29 Σεπτεμβρίου του 2010, με στόχο τη διαμαρτυρία ενάντια στις πολιτικές λιτότητας, αλλά δεν υπήρξε συμφωνία για ένα κάλεσμα μαζικής συμμετοχής στη διαδήλωση στις Βρυξέλλες, που διοργάνωναν εκείνη την ημέρα τα συνδικάτα. Είναι πραγματικά κρίμα, αφού αυτό που χρειάζεται όταν απειλούνται τα κοινωνικά δικαιώματα είναι κοινές δράσεις και άρα κάποιος βαθμός συμβιβασμού. Αυτό δείχνει ότι οι αντιπαλότητες θεωρούνται πιο σημαντικές από την κοινή δράση και οι σχέσεις εξουσίας πιο σημαντικές από το περιεχόμενο. Φαίνεται ότι ορισμένοι αριστεροί ριζοσπάστες δεν έχουν συνειδητοποιήσει ακόμα σε ποιο βαθμό έχει διαβρώσει τις δυνάμεις τους η κρίση της Αριστεράς και πόσο επείγουσα είναι η ανάγκη για κοινή δράση εάν θέλουν να επιβιώσουν.

     

    Μαθήματα για το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ στο Ντακάρ

    Είναι σαφές ότι οι Αφρικανοί έχουν τη δική τους δυναμική και είναι απολύτως ικανοί να διοργανώσουν το δικό τους Φόρουμ, βασισμένοι στις δικές τους κοινωνικές, πολιτισμικές, πολιτικές και οργανωτικές δυνάμεις. Ωστόσο, καθώς το Ντακάρ θα φιλοξενήσει το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ το 2011, θα πρέπει να αντεπεξέλθει και στις επιρροές που προέρχονται από τη γερασμένη Ευρώπη, τις ιδιαίτερα δυναμικές ΗΠΑ, τους έμπειρους Λατινοαμερικανούς και τον περιορισμένο αριθμό Ασιατών που συμμετέχουν πλέον στο ΠΚΦ. Οι προσδοκίες και οι φιλοδοξίες είναι μεγάλες, καθώς το πρώτο ΠΚΦ της Αφρικής, που είχε γίνει στο Ναϊρόμπι το 2007, δεν άφησε ομόφωνα θετική ανάμνηση. Βέβαια, η προετοιμασία του Ντακάρ βρίσκεται σε εξαιρετικά ικανά χέρια και η εκτίμησή μου είναι ότι το ΠΚΦ του 2011 θα έχει μεγάλη επιτυχία. Πολλά θα εξαρτηθούν από την ικανότητα να μιλήσουμε και να ακούσουμε, να συνεργαστούμε και να μοιραστούμε.

     

    Ενώ κάτι τέτοιο λέγεται εύκολα, ίσως να μην είναι εξίσου εύκολο να γίνει. Αυτή τη στιγμή, στους «παλιούς» συμμετέχοντες στο ΠΚΦ, εκείνους που παίρνουν μέρος από το 2001, το 2002 ή το 2003, υπάρχει μεγάλη απογοήτευση. Εξακολουθούν να μην υπάρχουν απτά αποτελέσματα στο επίπεδο των αγώνων ή των πραγματικών πολιτικών αλλαγών, με εξαίρεση τη Νότια Αμερική, όπου ορισμένες αριστερές κυβερνήσεις προσπαθούν να κάμψουν τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Η παλιά αντίθεση του «χώρου» με τη «δράση» δεν έχει ακόμα επιλυθεί· πολλά δίκτυα έχουν ήδη δημιουργηθεί και εδραιωθεί και γι’ αυτό δεν χρειάζονται πια το ΠΚΦ. Ενώ η σύγκλιση ήταν εύκολο να επιτευχθεί σε σχέση με την αντίσταση στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, είναι πιο δύσκολη όταν πρέπει να προταθούν εναλλακτικές λύσεις.

     

    Η συζήτηση που γίνεται σήμερα για τις στρατηγικές του ΠΚΦ αντανακλά αυτές τις αντιθέσεις και πρέπει να συνδεθεί με τους στόχους του ΠΚΦ. Σύμφωνα με τον Τσίκο Γουιτάκερ, έναν από τους ιδρυτές του ΠΚΦ, οι στόχοι αυτοί έχουν τρεις όψεις: Να δημιουργηθεί μια νέα πολιτική κουλτούρα, που θα βασίζεται στο σεβασμό και τη διαφορετικότητα· να αποκτήσει πολιτική εξουσία η κοινωνία των πολιτών· και να οργανωθεί πολιτική δράση και κοινωνικοί αγώνες ώστε να ξεπεραστούν ο καπιταλισμός και ο νεοφιλελευθερισμός. Ενώ οι στόχοι αυτοί δεν διατυπώνονται ιεραρχικά, πρέπει να είναι σαφές ότι ο πρώτος αποτελεί προϋπόθεση για την επίτευξη του δεύτερου και του τρίτου. Η σπουδαιότητα του ΠΚΦ, η δυνατότητά του να δημιουργήσει νέο πολιτικό περιεχόμενο, να προσελκύσει σημαντικούς διανοούμενους από όλο τον κόσμο, να προσφέρει νέες εναλλακτικές προτάσεις στα κοινωνικά κινήματα και να δημιουργήσει μια αναδυόμενη αντιπολίτευση στην καπιταλιστική και νεοφιλελεύθερη παγκόσμια τάξη εξαρτάται από την ικανότητά του να επανεπινοεί διαρκώς τον εαυτό του και να δημιουργεί ελκυστικό διανοητικό πλαίσιο. Ενώ φαίνεται πιο σημαντικό και πιο επείγον να ξεκινάμε με την πολιτική δράση και τους κοινωνικούς αγώνες, υπάρχει κίνδυνος να αγνοήσουμε τη μεγάλη ποικιλία και τις διαφορετικές απαιτήσεις όσων συμμετέχουν στο ΠΚΦ, καθώς και να υπερεκτιμήσουμε τη δύναμη των κινημάτων μας. Η παλιά Αριστερά δεν έχει ισχυρή δημοκρατική παράδοση και διατρέχει τον κίνδυνο να παραβλέψει ορισμένες από τις μεθόδους και τρόπους σκέψης των νέων κοινωνικών πρωταγωνιστών, που εστιάζουν λιγότερο στον ανταγωνισμό και περισσότερο στη συνεργασία.

     

    Το στοιχείο αυτό μας βοηθάει να αποσαφηνίσουμε τη διαφορά ανάμεσα στο Κοινωνικό Φόρουμ της Ευρώπης και της Αμερικής. Το ΕΚΦ είναι προσανατολισμένο περισσότερο στο περιεχόμενο και τη δράση, ενώ των ΗΠΑ είναι πιο δυνατό στη μέθοδο και την πολιτική κουλτούρα.

     

    Οι διαφορές αυτές εξηγούν επίσης τις διαφορετικές προτάσεις στη στρατηγική προσέγγιση. Αυτή τη στιγμή δοκιμάζονται τρεις διαφορετικοί στρατηγικοί δρόμοι.

     

    Ο πρώτος είναι αυτός της Συνέλευσης των Κοινωνικών Κινημάτων. Η Συνέλευση φαίνεται ότι ακολουθεί μια διπλή κίνηση, προσπαθώντας, αφενός, να δημιουργήσει το δικό της χώρο στο πλαίσιο των διαδικασίας του ΠΚΦ και, αφετέρου, να συγκροτήσει μια παράλληλη δομή με το Διεθνές Συμβούλιο και το ίδιο το ΠΚΦ. Η ΣΚΚ έχει σαφώς δημιουργήσει ένα συνασπισμό σημαντικών κινημάτων από όλο τον κόσμο, που ασχολούνται με το χρέος, το φύλο, τους αγρότες κ.λπ. Ωστόσο, βασικός τους στόχος είναι να καταλήξουν σε ένα κοινό πρόγραμμα δράσης, ανεξάρτητα από το πόσο αντικαπιταλιστικό θα είναι το πολιτικό του περιεχόμενο και χωρίς να απαιτούν τη συμφωνία σε κάποιο κοινό πολιτικό περιεχόμενο.

     

    Ο δεύτερος είναι η οργάνωση μιας στρατηγικής συζήτησης στον ιστότοπο του ΠΚΦ του 2011, που θα βασίζεται στα διάφορα γεγονότα του 2010, στις δράσεις διαφορετικών κοινωνικών κινημάτων και στη συμβολή διανοουμένων από όλο τον κόσμο. Η διοργάνωση ηλεκτρονικών συζητήσεων σχετικά με σημαντικές διαφωνίες της εποχής μας μπορεί να βοηθήσει στην αποσαφήνιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζει το ΠΚΦ και ίσως να ξεκαθαρίσει τις απόψεις σε σχέση με τις στρατηγικές. Οι διαφορετικές συνεισφορές θα βοηθήσουν να εκφραστούν τα διαφορετικά στρατηγικά στοιχεία κοινωνικών κινημάτων και δράσεων σε όλο τον κόσμο.

     

    Η τρίτη στρατηγική θα μπορούσε να είναι η διοργάνωση πραγματικών συζητήσεων κατά τη διάρκεια του ΠΚΦ του 2011 στο Ντακάρ, αλλά και μετά, σχετικά με ορισμένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα που θα έχουν προταθεί από την Οργανωτική Επιτροπή ή που θα έχουν προκύψει από τις ηλεκτρονικές συζητήσεις. Το ιδανικό θα ήταν οι συζητήσεις αυτές να γίνονταν με συνδιοργάνωση, παράλληλα με τα αυτοοργανωμένα σεμινάρια του ΠΚΦ. Αυτό θα βοηθούσε στη δημιουργία της πολυπόθητης σύγκλισης, όχι με κατευθυνόμενο ή δεσμευτικό τρόπο, αλλά με την επισήμανση πιθανών σημείων σύνδεσης ανάμεσα σε διαφορετικά ζητήματα, με την ένταξη θεμάτων σε διάφορα πεδία, την παρουσίαση συνόψεων από συζητήσεις που γίνονται σε όλο τον κόσμο και την ανάδειξη νέων σημαντικών ζητημάτων. Το μοντέλο αυτό εφαρμόστηκε με μεγάλη επιτυχία στο Πόρτο Αλέγκρε το 2010 και με αυτό τον τρόπο διοργανώνονταν καθημερινά στο Ντιτρόιτ οι «συναντήσεις της ολομέλειας». Το βασικό πλεονέκτημα είναι ότι οι συζητήσεις για ορισμένα σημαντικά ζητήματα αποκτούν συνέχεια και ότι δίνεται η έμπνευση για κοινωνικά κινήματα, καθώς οι συζητήσεις αναδεικνύουν τις διαφορετικές απόψεις που μπορεί να υπάρχουν για ένα θέμα. Στην πραγματικότητα, επιτρέπει το συνδυασμό διαφορετικών στόχων, τη συνύφανση διαφορετικών νημάτων ιδεών σχετικά με συγκεκριμένα θέματα ή την αποσαφήνιση διαφωνιών, την προαγωγή του διαλόγου, την ενθάρρυνση αυτοοργανωμένων δράσεων, τη διευκρίνιση του τι διακυβεύεται κάθε φορά και την προετοιμασία για μελλοντικό στοχασμό και δράση.

     

    Οι τρεις αυτές στρατηγικές μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά, να δώσουν πολιτική ώθηση και να οδηγήσουν σε μια κοινή ατζέντα, που θα βασίζεται στην κοινή γλώσσα και την αλληλοκατανόηση της σημερινής πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας.

     

    Η κρίση της Αριστεράς

    Η γενική δυσκολία που αντιμετωπίζει το Φόρουμ και τα κοινωνικά κινήματα να επανακαθορίσουν τις στρατηγικές τους και να επιτύχουν ή να ανακτήσουν την πολιτική τους επαφή με τα πράγματα συνδέεται με την κρίση που αντιμετωπίζει η Αριστερά σε πολλά μέρη του κόσμου και ιδίως στην Ευρώπη. Η κρίση αυτή δεν οφείλεται μόνο στις ιδεολογικές διαφορές, αλλά και στην οικολογική κρίση, η οποία έχει αναδείξει μια μεγάλη συζήτηση σχετικά με τη νεωτερικότητα. Καθώς η Αριστερά είναι τέκνο της νεωτερικότητας, τα ζητήματα αυτά συνδέονται και χρειάζονται επειγόντως αποσαφήνιση: Τι εννοούμε ακριβώς με τον όρο «νεωτερικότητα», τι πρέπει/θέλουμε να απορρίψουμε, τι πρέπει/θέλουμε να διατηρήσουμε; Μπορούν τα προβλήματα να λυθούν στη βάση μιας μαρξιστικής ανάλυσης της οικολογικής κρίσης; Σήμερα γίνεται πολύς λόγος περί «πολιτισμικής» κρίσης και «δυτικοποίησης», ανάπτυξης, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κράτους και λοιπά.

     

    Ενώ μια τέτοια συζήτηση για τη «νεωτερικότητα» θα μπορούσε κάλλιστα να διοργανωθεί στο πλαίσιο του Φόρουμ, είναι σαφές ότι θα χρειαστούν χρόνια για να επιτευχθεί μια κοινή –έστω και αποκλίνουσα– κατανόηση και να αναπτυχθούν νέες στρατηγικές που θα βασίζονται σε αυτή. Μια τέτοια συζήτηση μπορεί να διαμορφωθεί ως αναζήτηση μιας νέας χειραφετητικής οικουμενικότητας, όπως προτείνουν οι αφρικανοί φίλοι που διοργανώνουν το ΠΚΦ του 2011. Θα βασίζεται απαραίτητα στο σεβασμό των πολιτισμικών και πολιτικών ιδιαιτεροτήτων όλων των κοινωνικών κινημάτων και μπορεί να οδηγήσει στον ορισμό νέων αξιών για τη σχέση με τη φύση και στον επαναπροσδιορισμό «παλιών» αξιών σε νέα γλώσσα.

     

    Αν η Αριστερά θέλει να επιβιώσει, ιδίως στην Ευρώπη, χρειάζεται μια καινοτόμα προσέγγιση που θα είναι ικανή να προσελκύσει νέους ανθρώπους, εστιάζοντας στα δικαιώματα και τη δημοκρατία, αναδιατυπώνοντας με πολυεπίπεδο τρόπο την αλληλεγγύη, επανακαθορίζοντας τους στόχους της οικονομίας και συνδέοντάς την άμεσα με τον κοινωνικό και πολιτικό κόσμο.

     

    Συμπέρασμα

    Με τον τρόπο αυτό, το ΠΚΦ μπορεί να βοηθήσει τα ευρωπαϊκά κοινωνικά κινήματα να θέσουν σε νέες βάσεις την προβληματική τους και να εγκαταλείψουν τους παλιούς τρόπους αντιπαράθεσης, που δεν μπορούν να δημιουργήσουν λύσεις για τον σημερινό κόσμο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλειφθούν οι ιδεολογικές απόψεις, αλλά ότι πρέπει να αναδιατυπωθούν. Το ΠΚΦ μπορεί επίσης να ενωθεί με το δυναμικό Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ, ώστε να κινητοποιήσει πιο αποτελεσματικά και να προσελκύσει νέα κινήματα βάσης.

     

    Το ΠΚΦ είναι μια αντανάκλαση των κοινωνικών κινημάτων που συμμετέχουν σε αυτό. Στην Ευρώπη, πολλά από αυτά τα κινήματα έχουν τις ρίζες τους στην αναφερόμενη στο κράτος σοσιαλιστική αντίληψη. Η οικονομική και κοινωνική κρίση έχει έντονο αντίκτυπο σε διαφορετικά κινήματα, τα οποία προσπαθούν απλώς να υπερασπιστούν το ορθόδοξο μαρξιστικό τους όραμα, ξεχνώντας τις ανεπάρκειές του και αγνοώντας τις παγκόσμιες αλλαγές και τα νέα πολιτικά υποκείμενα. Η «παλιά Αριστερά» εξακολουθεί να ανήκει στη ραχοκοκαλιά των διαδικασιών του Κοινωνικού Φόρουμ, αλλά, στο βαθμό που παραμένει εσωστρεφής, είναι ταυτόχρονα εμπόδιο για το ξεπέρασμα των αδυναμιών του.

     

    Η πρόκληση του Ντακάρ είναι να βρεθεί μια μέση οδός ανάμεσα στο ΕΚΦ και το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ, αξιοποιώντας κυρίως τη δυναμική των αφρικανικών κινημάτων, τη δύναμη και τις ικανότητες της παλιάς Αριστεράς και τις καινοτόμες μεθόδους του Φόρουμ των ΗΠΑ. Πρόκειται για μια λεπτή ισορροπία και το γεγονός ότι οι ιδρυτές παραμένουν ιδιαίτερα επιφυλακτικοί, μιλώντας για «ανοιχτό χώρο», «κοινωνία πολιτών» και «νέα πολιτική κουλτούρα», χωρίς όμως να τα ορίζουν, είναι κατανοητό. Η σημερινή συζήτηση για τους «θεματικούς άξονες» του Ντακάρ δείχνει πόσο δύσκολη είναι η προσέγγιση νέων θεμάτων και η ενσωμάτωση νέων οραμάτων.

     

    Παρ’ όλα αυτά, το ΠΚΦ δεν μπορεί να χάσει την «παλιά Αριστερά» του, με την αναλυτική της ικανότητα και τη γνώση του παρελθόντος. Αν το ΠΚΦ δεν θέλει να χάσει την πολιτική του σπουδαιότητα, θα χρειαστεί ένα «κύμα», προκειμένου να ξεπεραστεί η ασάφεια της «κοινωνίας των πολιτών» και οι κίνδυνοι του «ανοιχτού χώρου», καθώς και οι ανταγωνιστικές προσεγγίσεις της παλιάς Αριστεράς. Χρειάζεται νέα ατζέντα και νέες μορφές λόγου.

     

    Σήμερα το ΠΚΦ είναι ένα από τα μεγάλα κινήματα της κοινωνίας πολιτών στον κόσμο. Πρέπει να κάνει μια επιλογή: Είτε θα συνεχίσει να συντονίζει και να φέρνει κοντά πολλά κινήματα χωρίς καμία συνοχή περιεχομένου –μια επιλογή που ταιριάζει με την επιθυμία να γίνει η εμβρυακή αναπαράσταση μιας παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών– είτε θα προσπαθήσει να καλλιεργήσει νέους τρόπους σκέψης και οργάνωσης, προκειμένου να καταστήσει δυνατή τη δημιουργία νέων συμμαχιών, που θα είναι οργανωμένες με άξονα το περιεχόμενο και θα προσπαθούν να προωθήσουν εναλλακτικές ιδεολογικές προσεγγίσεις οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν στη διαμόρφωση νέων κοινών σχεδίων δράσης. Και οι δύο λύσεις έχουν το δυναμικό να ανανεώσουν την Αριστερά, αλλά η δεύτερη είναι πιο καινοτόμα όσον αφορά την πολιτική κουλτούρα. Έχει να κάνει με την αναζήτηση μιας μέσης οδού ανάμεσα στις προσεγγίσεις της Συνέλευσης των Κοινωνικών Κινημάτων και του «ανοιχτού χώρου».

     

    Ο Τσίκο Γουιτάκερ περιέγραψε κάποτε το ΠΚΦ ως «κοινό αγαθό της ανθρωπότητας», κάτι που σίγουρα ισχύει. Αλλά επειδή δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένα εργαλείο για τη μετασχηματιστική πολιτική δράση, χρειάζεται διαρκώς νέους ανθρώπους που θα εκσυγχρονίζουν το εργαλείο, θα εισάγουν περισσότερες καινοτομίες, που θα στηρίζουν την πρόοδο προς έναν άλλο καλύτερο κόσμο.

     

    Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ του 2011 στο Ντακάρ μπορεί να αποδειχθεί τεράστια επιτυχία, χάρη στη δυναμική και την προσπάθεια πολλών Αφρικανών. Το Ντακάρ μπορεί να μάθει τους Ευρωπαίους να μιλάνε και, κυρίως, να ακούνε, και να τους στρέψει σε νέα σχέδια δράσης και νέους λόγους, ενώ και το ίδιο το Ντακάρ μπορεί να διδαχθεί από το Φόρουμ των ΗΠΑ πώς να συνδυάζει τους «κανόνες» του ΠΚΦ με περισσότερο πολιτικό περιεχόμενο.

     

    Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης


Related articles