• Τα Κοινωνικά Φόρουμ και η αριστερά στη Λατινική Αμερική

  • 21 Jun 11 Posted under: Λατινική Αμερική , Κοινωνικό Φόρουμ
  • Το ερώτημα που μου υπόβαλαν οι επιμελητές του παρόντος τεύχους –«Ποια  υπήρξε η συμβολή των Κοινωνικών Φόρουμ στις εμπειρίες της αριστεράς στη Λατινική Αμερική»– δεν μπορεί να απαντηθεί εύκολα. Για να πάρει κανείς μαθήματα για τον πολιτικό αγώνα δεν αρκεί απλώς να περιγράψει τη συνεισφορά τους. Χρειάζεται να την αξιολογήσει και να την εντάξει στο ευρύτερο πλαίσιό της.

    Κάθε δράση πρέπει να ιδωθεί σε διασύνδεση με πολλές άλλες και σε συνδυασμό με μυριάδες δράσεων και αντιδράσεων και, όλες αυτές, με την ίδια σπουδαιότητα.

    Επομένως, θα μπορούσε να είναι παραπλανητικά θριαμβικό να ισχυριστούμε –ειδικά όταν εστιάζουμε μόνο στα πιο επιτυχή Φόρουμ– ότι όλες οι πολιτικές νίκες της αριστεράς στη Λατινική Αμερική συνέβησαν εξαιτίας τους και επίσης ότι οι διοργανώσεις αυτές έχουν συμβάλει αποφασιστικά σε οτιδήποτε έχει συμβεί.

     

    Παράγοντες και περιστάσεις

    Ας πάρουμε για παράδειγμα την εκλογή του Λούλα, το 2003. Η πραγματοποίηση του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) το 2001 στο Πόρτο Αλέγκρε αναμφίβολα συνέβαλε πολύ στη νίκη αυτή. Η πρώτη αυτή παρουσίαση του ΠΚΦ πραγματοποιήθηκε σε μια στιγμή υποχώρησης των κοινωνικών κινημάτων στη Βραζιλία, ύστερα από τρεις απογοητευτικές ήττες των αριστερών υποψηφίων στις προεδρικές εκλογές. Τη στιγμή εκείνη το ΠΚΦ έδωσε την ευκαιρία για μια νέα συσπείρωση της πολιτικής αριστεράς και δημιούργησε νέα ελπίδα, με το σύνθημα «ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός». Η νίκη του Λούλα στις προεδρικές εκλογές του 2002 δεν μπορεί, φυσικά, να αποδοθεί μόνο σε εκείνους που παρακολούθησαν το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ, μολονότι έπαιξαν κάποιο ρόλο. Προκειμένου όμως να κινητοποιήσει την πλειοψηφία της κοινωνίας, ο Λούλα έπρεπε επίσης να αλλάξει την εκλογική του στρατηγική, στηριζόμενος όχι μόνο στην ελπίδα που δημιούργησε, αλλά και σε ένα προσανατολισμό πολιτικού ρεαλισμού.

    Μπορούμε να σχετικοποιήσουμε ακόμη περισσότερο την επίδραση των Φόρουμ, αν εξετάσουμε την εκλογή του Έβο Μοράλες στη Βολιβία, το 2005. Ήταν άραγε οι βολιβιανοί ακτιβιστές που συμμετείχαν στο Φόρουμ του 2005, των 150.000 συμμετεχόντων, πραγματικά βασικός συντελεστής της νίκη του Μοράλες;[i]

    Επιπλέον, όταν εξετάζουμε την ειδική περίπτωση των εκλογικών αποτελεσμάτων η συμβολή των Φόρουμ πρέπει να περιορίζεται, κατά κάποιον τρόπο, εφόσον η συμμετοχή των κομμάτων παρεμποδίζεται σ’ αυτά, σε όφελος της κοινωνίας των πολιτών. Έτσι, οι επιδράσεις των Φόρουμ στις εκλογικές διαδικασίες είναι έμμεσες. Η ίδια σχετικοποίηση απαιτείται όταν καταπιανόμαστε με άλλα πρόσφατα επιτεύγματα στη Λατινική Αμερική, όπως, για παράδειγμα, την αναστολή των διαπραγματεύσεων για την ALCA [Περιοχή Ελεύθερου Εμπορίου της Αμερικανικής Ηπείρου], τη –φαύλη– εμπορική συμφωνία που επιχείρησαν να επιβάλουν οι ΗΠΑ στην ήπειρο, το 2005.

    Δεν είμαι βέβαιος σε ποιο από τα Φόρουμ σχηματίστηκε, πραγματικά, η ευρεία συμμαχία των λατινοαμερικανικών οργανώσεων που αντιτίθονταν στην ALCA. Επιπλέον, είναι φανερό ότι η αντίσταση αυτή τελικά επικράτησε λόγω ποικίλων παραγόντων και περιστάσεων.

    Ομοίως, πολλοί άλλοι παράγοντες και περιστάσεις έδρασαν όταν η Βενεζουέλα πρότεινε την Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América (ALBA) –τη Βολιβαριανή Συμμαχία για τους Λαούς της Αμερικής Μας– και την Tratado de Comercio de los Pueblos (TCP) –την Εμπορική Συμφωνία των Λαών–, που υπογράφηκε στα τέλη του 2004 ως αντίμετρο στην ALCA, στοχεύοντας στην οικονομική ενοποίηση των χωρών εκείνων που αντιστέκονταν στην κυριαρχία των βορειοαμερικανών[ii].

     

    Διαφοροποιημένες πραγματικότητες και διαφορετικές ιστορίες

    Για να αξιολογήσουμε τη συμβολή των Κοινωνικών Φόρουμ στην ανάπτυξη της αριστεράς στη Λατινική Αμερική χρειάζεται να εξετάσουμε την εξαιρετική ποικιλία εμπειριών και πραγματικοτήτων στην ήπειρο αυτή. Στο Νότο της Λατινικής Αμερικής βρίσκουμε χώρες όπως η Χιλή, η Αργεντινή και η Ουρουγουάη, που αποξενώθηκαν από τις υπόλοιπες στο πρώτο μέρος του 20ού αιώνα. Με πληθυσμό αποτελούμενο κυρίως από μετανάστες ευρωπαϊκής προέλευσης, η οικονομία και τα πρότυπα ζωής τους, καθώς και ο βαθμός εκβιομηχάνισης και οι αστικές υποδομές τους[iii], τείνουν να μοιάζουν με των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Μολονότι οι χώρες αυτές υπόφεραν από οικονομική και κοινωνική στασιμότητα στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, διατήρησαν τις δημοκρατίες τους πιο πολύ από τις περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής.

    Στις περισσότερες λατινοαμερικανικές χώρες οι ακραίες κοινωνικές ανισότητες αποτελούν το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της κοινωνίας. Ο εκτοπισμός των πληθυσμών της υπαίθρου, η ανάπτυξη μιας καπιταλιστικής αγροβιομηχανίας με εξαγωγικό προσανατολισμό και μια σειρά από άλλες κοινωνικές ανατροπές στη διάρκεια των τελευταίων 50 χρόνων έχουν επιφέρει τεράστιες αστικές συσσωματώσεις, τις τεράστιες μητροπόλεις[iv], με κάκιστες υποδομές, δίκτυα νερού, μεταφορές και αποχέτευση στις φτωχογειτονιές.

    Στο πολιτικό επίπεδο, συχνές περίοδοι δικτατορίας παρεμπόδισαν την επίλυση κοινωνικών προβλημάτων και την ανάπτυξη κοινωνικών κινημάτων. Επίσης, η παγκοσμιοποίηση, ωθούμενη από τα συμφέροντα του κεφαλαίου, αύξησε τη συγκέντρωση πλούτου και εισοδήματος. Ωστόσο, οι αναλογίες αυτές στην οικονομική και την κοινωνική σφαίρα δεν ακυρώνουν τις τεράστιες ιστορικές και πολιτισμικές διαφορές των χωρών αυτών, ούτε τις ειδικές προελεύσεις και εμπειρίες των λαών τους.

    Για παράδειγμα, τέτοιες διαφορές εμφανίζονται στις ποικίλες επιδράσεις που έχει η παρουσία των ιθαγενών πληθυσμών. Υπάρχουν χώρες με υψηλό ποσοστό επικράτησης των αρχικών κατοίκων τους, καθώς και άλλες όπου αυτοί εξαλείφθηκαν στη διάρκεια των πρώτων αιώνων αποικισμού. Ταυτόχρονα, οι ιθαγενείς πληθυσμοί διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το επίπεδο πολιτισμού στο οποίο ιστορικά αναφέρονται. Οι πληθυσμοί των Άνδεων είχαν οικοδομήσει προηγμένους πολιτισμούς όταν έφτασαν οι Ευρωπαίοι και λεηλάτησαν τα πλούτη τους, ενώ στη Βραζιλία οι ιθαγενείς πολιτισμοί ήταν συγκριτικά αρχέγονοι.

    Περαιτέρω, σε ορισμένες χώρες υπάρχουν πληθυσμοί προερχόμενοι από σκλάβους που έφεραν οι Ευρωπαίοι στη διάρκεια της αποικιακής περιόδου και ακόμη μεταγενέστερα. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κοινότητες αυτές περιλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό, ενώ σε άλλες αποτελούν μειονότητα. Μια ακόμη διαφορά έχει να κάνει με το αποικιακό παρελθόν. Ενώ η Βραζιλία αποικίστηκε από τους Πορτογάλους, η υπόλοιπη ήπειρος κατακτήθηκε από τους Ισπανούς. Εξαιτίας του γλωσσικού διαχωρισμού, χρειάστηκε να φτάσουμε στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα για να αναπτυχθούν οικονομικές σχέσεις μεταξύ της Βραζιλίας και των υπόλοιπων κρατών[v].

     

    Η ποικιλομορφία στην αριστερά

    Όλα αυτά τα στοιχεία εισάγουν διαφορές στην αριστερά. Μια ορισμένη ενοποιητική επιρροή ασκήθηκε από την Κούβα του Φιντέλ Κάστρο. Ύστερα από την επανάσταση, πολλοί λατινοαμερικάνοι αγωνιστές έλαβαν ποικίλες μορφές πολιτικής στήριξης από την Κούβα, ενώ, ταυτόχρονα, ένας αριθμός κυβερνήσεων του Cono Sur[vi]εγκαινίασαν μια συνδυασμένη κατασταλτική αστυνομική επιχείρηση κατά της αριστεράς, την αποκαλούμενη Επιχείρηση Κόνδωρ, με αποτέλεσμα νέες δικτατορίες σε Αργεντινή, Ουρουγουάη και Χιλή και ενίσχυση των ήδη υφισταμένων σε Παραγουάη και Βραζιλία.

    Μολονότι η Λατινική Αμερική συνιστά έναν κοινό πολιτικό χώρο, υπάρχουν σοβαρές διαφορές, γεγονός που αποδείχθηκε, επίσης, από την τραγική αποτυχία της απόπειρας του Τσε Γκεβάρα να εξαγάγει την εμπειρία της κουβανικής επανάστασης σε άλλες περιοχές, χωρίς να λάβει υπόψη του τις τεράστιες διαφορές ανάμεσα τους. Είναι απόλυτα σαφές ότι η Λατινική Αμερική έχει να αντιμετωπίσει κοινούς εχθρούς: πρώτα απ’ όλα, την οικονομική και ιδεολογική κυριαρχία των ΗΠΑ σε ολόκληρη την ήπειρο. Εδώ, όμως, βρίσκουμε επίσης και άλλα είδη διαφορών, που προκαλούνται, για παράδειγμα, από την άμεση γεωγραφική εγγύτητα ορισμένων περιοχών με τις ΗΠΑ –όπως το Μεξικό, η Κεντρική Αμερική και η Καραϊβική. Το γεγονός αυτό προκαλεί διάφορα προβλήματα, όπως τη συμμετοχή του Μεξικού σε εμπορική συμφωνία με τις ΗΠΑ και τον Καναδά[vii].

    Ακόμη, δεν έχουμε αναφερθεί στις διαφορές πολιτικού προσανατολισμού των κυβερνήσεων και στις συνθήκες κάτω από τις οποίες έχουν εκλεγεί. Το φαινόμενο των αριστερών προέδρων στην εξουσία σε έναν αριθμό χωρών οδηγεί ορισμένες φορές στην πεποίθηση ότι υπάρχει ένα μοναδικό ακατανίκητο κύμα που εξαπλώνεται σήμερα σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Ωστόσο, οι πολιτικές συνθήκες στις αντίστοιχες χώρες παραμένουν εντελώς διαφορετικές[viii]. Στη Χιλή είχαμε την εμπειρία μιας πλήρους αντιστροφής στις τελευταίες εκλογές. Σε ορισμένες άλλες χώρες η αριστερά κυβερνά με καθαρό συνασπισμό με κόμματα του πολιτικού κέντρου και μάλιστα στηρίζεται στη δεξιόστροφη οικονομία –όπως στη Βραζιλία. Σε άλλες, όπως στην Κολομβία, η άκρα δεξιά προβλέπεται να κρατήσει την εξουσία και στις επόμενες εκλογές.

    Η αριστερά βιώνει διαφορετικές εξελίξεις και είναι σαφές ότι δρα με πολλούς διαφορετικούς τρόπους στις διάφορες λατινοαμερικανικές χώρες. Ορισμένοι επιλέγουν τον ένοπλο αγώνα, όπως συμβαίνει στην Κολομβία[ix] ή όπως κάνουν οι Ζαπατίστας στο Μεξικό[x]. Άλλοι, όπως το Πλατύ Μέτωπο (Frente Amplio) στην Ουρουγουάη, επιλέγουν το θεσμικό μονοπάτι, με τον πρόσφατα εκλεγμένο πρόεδρο Χοσέ «Πέπε» Μουχίκα να έχει υπάρξει στο παρελθόν σημαντικός ηγέτης της αντάρτικης οργάνωσης Τουπαμάρος[xi]. Επομένως, πρέπει να αξιολογήσουμε την επίδραση των Κοινωνικών Φόρουμ στην αριστερά στο χρόνο και το χώρο. Ωστόσο, μπορούμε να εντοπίσουμε την επίδραση αυτή. Σίγουρα πάντως θα σχετικοποιήσουμε τα μαθήματα που πήραμε, αφού οι ειδικές εμπειρίες μπορεί να μην ταιριάζουν σε άλλα συμφραζόμενα. Υπάρχει, εντούτοις, ένα πράγμα που μπορεί να αποτελεί, γενικά, ίσως και παγκόσμιο, χαρακτηριστικό: η ικανότητα των Φόρουμ να τροφοδοτούν ένα νέο πολιτικό πολιτισμό, ή ένα νέο τρόπο άσκησης πολιτικής.

     

    Τι είδους συμβολή χρειάζεται;

    Φαίνεται ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η αριστερά στην προσπάθειά της να είναι πιο αποτελεσματική είναι παρόμοια σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ο πολιτικός αγώνας της ανθρωπότητας για έναν κόσμο ειρήνης, δικαιοσύνης, ισότητας και σεβασμού, καθώς και ακεραιότητας της φύσης –που είναι ο στόχος της αριστεράς– έχει υποστεί ορισμένες αλλαγές την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Οι μεταβολές αυτές πραγματοποιούνται ακριβώς σήμερα. Από τη μια πλευρά έχουμε τις απογοητεύσεις που βιώσαμε στα τέλη του 20ού αιώνα –στο πλαίσιο της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου–, που οδήγησαν σε αυξημένη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας για αλλαγή. Από την άλλη, η εκδήλωση πολλαπλών κρίσεων έχει ωθήσει κινήματα κάθε είδους στην κατεύθυνση της διεκδίκησης της υπέρβασης του καπιταλισμού για έναν άλλον, εφικτό, κόσμο.

    Αν η αριστερά ήταν ικανή να βρει νέους τρόπους ακτιβισμού, θα μπορούσαν να ανοιχτούν νέοι ορίζοντες σημαντικών νικών. Ωστόσο, απαιτούνται βαθιές μεταβολές ώστε να ξεπεραστούν η κουλτούρα και οι πολιτικές μέθοδοι που έχουν χρησιμοποιηθεί για πάνω από έναν αιώνα[xii]. Δεν θα πρέπει, επομένως, να αναμένονται άμεσα αποτελέσματα, αλλά να προσδοκούμε, σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική, τη δημιουργία μιας νέας πολιτικής κουλτούρας.

    Ποιες είναι, πραγματικά, οι αρχές αυτής της νέας πολιτικής κουλτούρας; Φαίνεται να βασίζονται σε τρεις αλληλοεξαρτώμενες θέσεις:

    ·      Στη θέληση να συνδυάσουμε τις προσπάθειές μας προκειμένου να οικοδομήσουμε την «ένωση» της αριστεράς με κατάλληλη συμπεριφορά και τρόπους δράσης.

    ·      Στην αποδοχή της κοινωνίας των πολιτών ως νέου πολιτικού υποκειμένου, αυτόνομου από κόμματα και κυβερνήσεις, που μέχρι τώρα θεωρούνταν τα κύρια υποκείμενα πολιτικής δράσης.

    ·      Στην αρχή, που συχνά λησμονείται στην πολιτική πράξη, του συλλογικού στοχασμού πριν από τη δράση.

     

    Η σημαντικότερη συνεισφορά του Κοινωνικού Φόρουμ στην πολιτική δράση της αριστεράς είναι ότι παρακινεί για υιοθέτηση των εν λόγω αρχών[xiii].

     

    Οικοδομώντας την «ένωση»

    Η δυναμική του κατακερματισμού –καθώς χρησιμοποιείται από τις άρχουσες τάξεις για να διατηρούνται στην εξουσία– συνοδεύει την πολιτική αριστερά σε όλα τα μέρη του κόσμου. Η ενέργεια και η αποτελεσματικότητα της αριστεράς θα εξαρτηθούν, σε μεγάλο βαθμό, από το κατά πόσο μπορεί να ακυρώσει τη δυναμική αυτή. Η Λατινική Αμερική δεν αποτελεί εξαίρεση. Επιπρόσθετα, υπάρχουν κοινές πρακτικές που πρέπει να «ξεμάθουμε», καθώς είναι καταστροφικές και βασίζονται σε μια κουλτούρα ανταγωνισμού. Ωστόσο, στη Λατινική Αμερική τα αριστερά κόμματα βρίσκονται σήμερα σε περίοδο ανάπτυξης. Ακόμη και στην κατάσταση αυτή δεν πρέπει να παραμελήσουν την προαγωγή νέων χειραφετητικών πρακτικών και την ενεργοποίηση των πολιτών. Η οργάνωση και κινητοποίηση των αυτόχθονων λαών στην ήπειρο, καθώς και της τεράστιας πλειοψηφίας των φτωχών, δεν πρέπει να εμποδιστεί από τις παραδοσιακές αντιπαραθέσεις ανάμεσα στις αριστερές οργανώσεις. Είναι, συνεπώς, σημαντικό να υιοθετήσουν νέες πολιτικές πρακτικές, βασισμένες σε μια κουλτούρα συνεργασίας, ως τον μοναδικό τρόπο οικοδόμησης μιας «ένωσης».

    Η «ένωση» αυτή, αναμφίβολα, είναι κάτι περισσότερο από «ενότητα». Ο όρος «ενότητα» ενέχει την ιδέα της πειθαρχημένης δράσης, που βασίζεται στην υπακοή σε ορισμένο προσανατολισμό, είτε αυτή υιοθετείται δημοκρατικά είτε εφαρμόζεται κατά τρόπο αυταρχικό. Η «ένωση» απαιτεί κάτι βαθύτερο, μονιμότερο από τις συνήθεις τακτικού ή ακόμη και στρατηγικού χαρακτήρα συμφωνίες. Χρειάζεται ένα διαφορετικό τρόπο σκέψης, βασισμένο σε μια στάση που λίγοι μόνο μπορεί να υιοθετούν: να ακούς. Πρόκειται για μια δεξιότητα που πρέπει να αναπτυχθεί, αφού όλοι μας έχουμε διαμορφωθεί ανταγωνιστικά και εξουσιαστικά, χαρακτηριστικά κληρονομημένα από την αποικιοκρατία και το πνεύμα κυριαρχίας που τη συνόδευε. Οι καλές δημοκρατικές μας αρχές της απόφασης διά της πλειοψηφίας μάς ενθαρρύνουν περισσότερο να παρουσιάζουμε τα επιχειρήματά μας κατά τρόπο μαχητικό, παρά να πείθουμε ακούγοντάς τα προσεχτικά.

    Η διαδικασία των Παγκόσμιων Κοινωνικών Φόρουμ παρέχει την ευκαιρία να δοκιμαστούν νέοι τρόποι συζήτησης και λήψης αποφάσεων, για παράδειγμα στη βάση της συναίνεσης. Η αρχή αυτή μας υποχρεώνει να εντοπίζουμε την αλήθεια σε ό,τι λέει ο άλλος, ώστε σε συνδυασμό με τη δική μας αλήθεια να συγκροτηθεί μια νέα τρίτη αλήθεια αποδεκτή από όλους. Μια φυσική συνέπεια της πρακτικής αυτής είναι ο σεβασμός της ετερογένειας. Αλλά το γεγονός αυτό έχει ακόμη ευρύτερες επιδράσεις. Η λήψη απόφασης με συναίνεση απαιτεί επικοινωνία επί ίσοις όροις, χωρίς αυταρχική επιχειρηματολογία. Στις συναντήσεις που οργανώνονται στο πλαίσιο των διεργασιών του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ κανένας δεν μπορεί να είναι πιο σημαντικός από τον άλλον. Επομένως, το ΠΚΦ δεν καθιερώνει προέδρους ή εισηγητές. Κατά τον ίδιον τρόπο, δεν μπορεί να υπάρχουν δραστηριότητες ανώτερες από άλλες: οι δραστηριότητες προτείνονται από τους ίδιους τους μετέχοντες, χωρίς στο πρόγραμμα της συνάντησης να υιοθετείται κάποια ιεραρχία.

    Οι αρχές αυτές είναι ασύμβατες με πυραμιδοειδείς δομές οργάνωσης –γόνιμο έδαφος αυταρχικών στάσεων και κατάχρησης εξουσίας– που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε σε κυβερνήσεις, συνδικάτα, ακόμη και σε πειθαρχημένα κοινωνικά κινήματα. Πίσω από τις οριζόντιες αυτές δομές μπορείτε να βρείτε την κουλτούρα των δικτύων, όπου όλοι είναι συνυπεύθυνοι και όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται μέσω της πειθούς και όχι μέσω εντολών, όπως μπορεί να συμβαίνει όταν επιδιώκουμε την «ενότητα».

    Στην κουλτούρα των δικτύων δεν θα βρείτε συγκεντρωτική ή ιεραρχική εξουσία, αλλά λειτουργίες που εξυπηρετούν τις ανάγκες του καθενός. Οι δημόσιοι χώροι των Κοινωνικών Φόρουμ δεν προσφέρονται για διαπάλη εξουσίας, καθώς δεν υπάρχουν τελικά ντοκουμέντα που να εκφράζουν πλειοψηφικές θέσεις[xiv]. Η μέθοδος που εφαρμόζεται στις συναντήσεις του ΠΚΦ αποσκοπεί να δημιουργήσει βασικές συνθήκες για την οικοδόμηση μιας ένωσης ενώ προωθούνται διάφοροι πολιτικοί στόχοι.

     

    Η αποδοχή της κοινωνίας των πολιτών ως αυτόνομου πολιτικού υποκειμένου

     

    Η δεύτερη αρχή της νέας πολιτικής κουλτούρας που έχει εισαχθεί από τα Φόρουμ είναι η εγκατάλειψη της ιδέας ότι κόμματα και κυβερνήσεις είναι τα μόνα πολιτικά υποκείμενα. Για πολλούς λόγους η αλλαγή αυτή στην πολιτική δράση φαίνεται να είναι πιο δύσκολη στη Λατινική Αμερική. Ο κατακερματισμός της κοινωνίας των πολιτών και ο συνακόλουθος εύθραυστος χαρακτήρας της, ως κοινωνικής οργάνωσης, φαίνεται να είναι προφανείς, μολονότι η κοινωνία των πολιτών εδώ μοιάζει λιγότερο αδύναμη απ’ ό,τι σε άλλες περιοχές, όπως στην Αφρική. Εντούτοις, κάθε πολιτισμική μεταβολή περνά μέσα από συγκεκριμένο πειραματισμό στην αυτόνομη κινητοποίηση της κοινωνίας των πολιτών. Η εκδίωξη διαφόρων προέδρων από την εξουσία μέσω λαϊκής πίεσης στους δρόμους, όχι απαραίτητα με κομματική καθοδήγηση, δημιούργησε αυτοπεποίθηση. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι ακόμη μακρύς ο δρόμος για να ανακαλύψουμε τι μπορεί να κάνει η κοινωνία των πολιτών με την αυτόνομη δράση της όταν εκατομμύρια πολιτών, εργαζομένων και καταναλωτών συγκεντρώνονται και δρουν συλλογικά. Σε πολλές χώρες τα πολιτικά κόμματα εισήλθαν τα τελευταία χρόνια σε μια νέα διαδικασία εκδημοκρατισμού, γεγονός που αναγνωρίστηκε με ενθουσιασμό από τους πληθυσμούς και οδήγησε σε μεγάλες εκλογικές νίκες.

    Σε αντίθεση με την κατάσταση, ας πούμε, στην Ευρώπη, όπου τα κόμματα βιώνουν μεγάλη κρίση αντιπροσωπευτικότητας και αποτελεσματικότητας, γεγονός που ωθεί την κοινωνία σε αυτενέργεια, στη Λατινική Αμερική τα κόμματα εξακολουθούν να θεωρούνται κεντρικής σημασίας για την πολιτική ζωή. Σε αντίστιξη με τον κατακερματισμό της κοινωνίας των πολιτών (που αποτελεί σοβαρό πρόβλημα), οι οργανώσεις-δίκτυα και ο σεβασμός για τη διαφορετικότητα δημιουργούν συνθήκες στο πλαίσιο της εμπειρίας των Κοινωνικών Φόρουμ που τις καθιστούν τα σημαντικά υποκείμενα που χρειαζόμαστε σε ολόκληρο τον κόσμο. Πολλές από τις κινητοποιήσεις φανερώνουν την οριζόντια αυτή σχέση ανάμεσα στους συμμετέχοντες. Οι δυο εξέχουσες στιγμές ήταν οι διαμαρτυρίες κατά του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου στο Σιάτλ, το 1999 (ήδη πριν από το πρώτο ΠΚΦ) και το 2003 κατά της εισβολής στο Ιράκ και υπέρ της ειρήνης.

    Το χαρακτηριστικό της διαδικασίας του ΠΚΦ ήταν η δημιουργία συνθηκών για ανταπόκριση στην από καιρό υφιστάμενη ανάγκη «να μη δρας χωρίς στοχασμό». Ένα κοινωνικό κίνημα που δεν αφήνει χώρο για σκέψη είναι καταδικασμένο να εξαφανιστεί.

    Όμως, το ΠΚΦ προσφέρει την ευκαιρία να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα: ότι δηλαδή κάθε πρόσωπο και κάθε οργάνωση δεν προχωρά σ’ αυτόν τον αναστοχασμό σε απομόνωση, στη δική του επικράτεια, αλλά με τον πλέον δυνατό συλλογικό τρόπο, ανταλλάσσοντας αναλύσεις και αξιολογήσεις. Έτσι, ο τρόπος οργάνωσης αυτού του κοινού αναστοχασμού συγκροτεί τον κύκλο των τριών αρχών για μια νέα πολιτική κουλτούρα στην επιδίωξη της «ένωσης». Πραγματικά, οι οριζόντιες δομές, ο σεβασμός της διαφορετικότητας, οι δράσεις που προτείνονται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες, η λήψη αποφάσεων με συναίνεση και οι δικτυακές σχέσεις, το εγχείρημα του κοινού αναστοχασμού, δημιουργούν δυνατότητα αμοιβαίας κατανόησης και υπέρβασης των προκαταλήψεων και των παρανοήσεων, που ως αποτέλεσμα έχουν την αποδυνάμωση αντί την ενδυνάμωση. Αυτός ο τρόπος λειτουργίας του ΠΚΦ έχει οδηγήσει σε νέες συμμαχίες, που προηγουμένως ήταν αδιανόητες. Οι σύνοδοι του ΠΚΦ, ξέχωρα από το ότι αποτελεί χώρο στοχασμού, συνιστούν επίσης εργαλεία συνάντησης. Και, ως χώροι της κοινωνίας των πολιτών, δημιουργούν συνθήκες ώστε οι διαφορετικές οργανώσεις να συνδέονται με κοινές δράσεις, υπερβαίνοντας τον κατακερματισμό τους και σεβόμενες τη διαφορετικότητα αλλήλων.

     

    Συμπέρασμα

    Τα Κοινωνικά Φόρουμ μπορεί να συμβάλουν ουσιαστικά στην υπόθεση της αριστεράς στη Λατινική Αμερική, όπου έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν στη συγκρότηση μιας νέας πολιτικής κουλτούρας της ηπείρου. Το γεγονός αυτό μπορεί να παίξει αποφασιστικό ρόλο στην προσπάθεια επίτευξης ενός ποθητού μέλλοντος τόσο στη Λατινική Αμερική όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο.

     

     



    [i]Ένας από τους πέντε προέδρους που ήταν παρόντες στο ΠΚΦ του 2009 στο Μπελέμ (Βραζιλία), ο Έβο Μοράλες, απέδωσε την εκλογή του στην κινητοποίηση των Φόρουμ. Όμως, φαίνεται καθαρά ότι υπάρχουν άλλα κοινωνικά και ιστορικά στοιχεία πιο αποφασιστικά από την επιρροή του Φόρουμ στη Βραζιλία. Τα εκλογικά αυτά αποτελέσματα –καθώς και οι αριστερές πρωτοβουλίες που τα καθιστούν δυνατά– εξαρτώνται από περιστάσεις που υπερβαίνουν τη συμβολή των Φόρουμ. Η αξία τους πρέπει να θεωρείται πάντα σχετική, καθώς οι παράγοντες που επενεργούν είναι πολλοί.

     

    [ii]Είναι σημαντικό ότι το 1992, όταν το Μεξικό εντάχθηκε στη Βορειοαμερικανική Συμφωνία Ελευθέρου Εμπορίου (NAFTA), αυτή περιλάμβανε ήδη ορισμένες από τις χειρότερες ρήτρες της Περιοχής Ελεύθερου Εμπορίου της Αμερικανικής Ηπείρου (Área de Libre Comercio de las Américas - ALCA). Η Συμφωνία, που υπογράφτηκε το 1988 από τις ΗΠΑ και τον Καναδά, ενεργοποιήθηκε το 1994, κάτι που δείχνει πόσος χρόνος απαιτήθηκε για να μπει σε εφαρμογή.

     

    [iii] Το μετρό του Μπουένος Άιρες υπήρχε ήδη από τη δεκαετία του 1920.

     

    [iv]Η πόλη του Μεξικού και το Σάο Πάολο στη Βραζιλία συγκαταλέγονται στις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου.

     

    [v]Ακόμη και η αριστερά της Βραζιλίας «ανακάλυψει» τους Λατινοαμερικάνους αδελφούς της εξαιτίας πολιτικών γεγονότων, όπως όταν η πρώην Χιλιανή δημοκρατία του Αλιέντε (που αργότερα ανατράπηκε από στρατιωτικό πραξικόπημα) έγινε άσυλο και καταφύγιο για διωκόμενους Βραζιλιάνους αγωνιστές, την ίδια ώρα κατά την οποία εγκαθιδρύονταν στρατιωτικές δικτατορίες σε Αργεντινή και Ουρουγουάη.

     

    [vi]Ονομασία που περιγράφει το νότιο άκρο της αμερικανικής ηπείρου, νότια του Τροπικού του Αιγόκερω. Αν και γεωγραφικά στην περιοχή αυτή ανήκει και το νοτιοανατολικό τμήμα της Βραζιλίας, παραδοσιακά θεωρείται ότι ο «Νότιος Κώνος» αποτελείται από την Αργεντινή, τη Χιλή, την Ουρουγουάη και (κάποιες φορές) την Παραγουάη. (ΣτΕ)  

    Detail 

    [vii]Προκειμένου να ανατραπεί το επιχείρημα της εγγύτητας, η Χιλή εντάχθηκε στη Συμφωνία, μολονότι βρίσκεται στο νότιο άκρο της ηπείρου.

    [viii]Η διαφορά των συνθηκών γίνεται σαφής όταν συγκρίνουμε, για παράδειγμα, την Αργεντινή με την Παραγουάη, τη Βολιβία και τον Ισημερινό.

     

    [ix]Εντωμεταξύ, όλο και περισσότεροι θεωρούν τους Κολομβιανούς αντάρτες καθαρά αριστεριστές.

     

    [x] Η ένοπλη πάλη, πάντως, αμφισβητείται έντονα από τους ίδιους τους Ζαπατίστας, ανοίγοντας προοπτικές σε νέους τρόπους πολιτικής δράσης.

     

    [xi]Οι Τουπαμάρος υπήρξαν μια πολύ γνωστή αντάρτικη οργάνωση πόλης, ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ των αριστερών Λατινοαμερικανών του 1960 και 1970.

     

    [xii]Μετά την αρχική διαδικασία του 2001, ένας έμπειρος Γάλλος πολιτικός είπε σε ένα μικρό Τοπικό Κοινωνικό Φόρουμ στη χώρα του ότι τα Κοινωνικά Φόρουμ «μας μαθαίνουν να ξεμαθαίνουμε», όπως παραθέτω στο βιβλίο που έγραψα το 2005 σχετικά με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ. Υποδηλώνεται, έτσι, ένας διττός σκοπός: πρέπει να απελευθερωθούμε από ό,τι θεωρούσαμε μέχρι τώρα ως τον καλύτερο πολιτικό ακτιβισμό και να μάθουμε άλλες, ορισμένες φορές ακόμη και αντίθετες, μορφές.

     

    [xiii]Αν σε άλλες εποχές ονειρευόμασταν τη δημιουργία ενός, δύο, εκατό Βιετνάμ, όπως πρότεινε ο Τσε, σήμερα πρέπει να δημιουργήσουμε συνειδητά –με περισσότερο πεζό παρά ηρωικό τρόπο– ένα, δύο, εκατό χώρους συναντήσεων προκειμένου να διαμορφώσουμε μια νέα πολιτική κουλτούρα. Έτσι είναι η ζωή!

     

    [xiv]Η απουσία ανταγωνισμών, όπως δοκιμάστηκε στα Κοινωνικά Φόρουμ, σηματοδοτεί μια νέα πολιτική κουλτούρα: το περιβάλλον της δείχνει ευτυχέστερο, με περισσότερη αμοιβαία εμπιστοσύνη από ό,τι στις συνήθεις πολιτικές συναθροίσεις, που χαρακτηρίζονται από εντάσεις, συζητήσεις, ιστορικές νίκες επί των αντιπάλων, απογοητεύσεις των ηττημένων μειοψηφιών, που οδηγούν σε τάσεις αυτο-αποκλεισμού και μποϊκοτάζ, καταστρέφοντας έτσι την «ένωση» και αποδυναμώνοντας το σύνολο.

     

    Μετάφραση: Θανάσης Αθανασίου


Related articles