• Περιφερειακή Ολοκλήρωση

  • 27 Jan 12 Posted under: Στρατηγικές Μετασχηματισμού
  •  

    Από τις 21 ως τις 24 Ιουλίου 2009 πραγματοποιήθηκε στην Ασουνσιόν, την πρωτεύουσα της Παραγουάης, διεθνής συνδιάσκεψη για την περιφερειακή ολοκλήρωση. Η συνδιάσκεψη ασχολήθηκε με τις δυνατότητες του αγώνα ενάντια στην πολιτική του ελεύθερου εμπορίου που επιβάλλουν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και η Ευρωπαϊκή Ένωση στη Λατινική Αμερική, την Αφρική και τη νότια Ασία, μέσα από την ενδυνάμωση των οικονομικοπολιτικών δεσμών μεταξύ των χωρών κάθε περιφέρειας.

    Η επιλογή μιας χώρας της Λατινικής Αμερικής για τη διοργάνωση της συνδιάσκεψης δεν ήταν τυχαία. Ήδη από το 1999, έχει αναδειχθεί από τα κοινωνικά κινήματα της Λατινικής Αμερικής το ζήτημα μιας εναλλακτικής περιφερειακής πολιτικής οργάνωσης. Από το 2005, έχουμε δει διάφορες πολιτικές αλλαγές στην ήπειρο να ακολουθούν την άνοδο στην εξουσία του Τσάβες στη Βενεζουέλα, του Λούλα στη Βραζιλία, του Κίρχνερ στην Αργεντινή και του Μοράλες στη Βολιβία. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια του 2008, διαφορετικές αντιλήψεις περί «περιφερειακής ολοκλήρωσης» αντιπαρατέθηκαν στη Νότια Αμερική, αφενός με τη δημιουργία της ALBA (ενός κοινωνικού κινήματος το οποίο ενοποιεί διάφορα επιμέρους κινήματα που προωθούν μια εναλλακτική ατζέντα), η οποία στηρίζεται από τη Via Campesina ως η κύρια διαδικασία περιφερειακής ολοκλήρωσης, και αφετέρου με τις διαδικασίες που δρομολογούνται στο πλαίσιο των MERCOSUR και UNASUR. Η επιλογή της Ασουνσιόν συνδέθηκε με τη συνάντηση των προέδρων των κρατών-μελών της MERCOSUR που επρόκειτο να λάβει χώρα εκεί, προκειμένου μία μέρα νωρίτερα να προηγηθεί μεγάλη λαϊκή κινητοποίηση ενάντια σε αυτή τη διαδικασία περιφερειακής συνεργασίας, στην οποία τα συμφέροντα των μικρότερων χωρών δεν λαμβάνονται ουσιαστικά υπόψη.

     

    Μπορεί η περιφερειακή ολοκλήρωση να θεωρηθεί εναλλακτική λύση στην κρίση;

    Πώς μπορεί η κρίση του συστήματος να επιλυθεί στο πλαίσιο ενός νεοφιλελεύθερου ή ακόμα και ενός σοσιαλδημοκρατικού σχεδίου; Η όποια απάντηση στην κρίση του συστήματος προϋποθέτει ένα νέο είδος ανάπτυξης, μια άλλη πολιτική διακρατικών συνεργασιών. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τον Πρόεδρο της Παραγουάης Φερνάντο Λούγο, είναι απαραίτητο να επιταχύνουμε την κίνηση προς μια περιφερειακή ολοκλήρωση στη Λατινική Αμερική.

    Υπάρχει, ωστόσο, το ερώτημα ποια πολιτική «περιφερειακής ολοκλήρωσης» πρέπει να υιοθετηθεί. Αυτό ήταν και το ζήτημα που βρέθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης στο Φόρουμ της Ασουνσιόν.

    Πράγματι, οι τρέχουσες πολιτικές πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της κρίσης είναι προπάντων εθνικές, με αποτέλεσμα να μην είναι καθόλου αυτονόητη η επιλογή μεταξύ της ολοκλήρωσης και της συνεργασίας στη Νότια Αμερική, στο πλαίσιο των MERCOSUR και UNASUR, που συγκεντρώνουν στις τάξεις τους χώρες με πολύ διαφορετική οικονομική ισχύ.

    Επιπλέον, πώς μπορεί κανείς να οδηγηθεί από μια εθνική απάντηση σε μια περιφερειακή προσπάθεια – και για ποιο λόγο; Δεν υπάρχουν άραγε μεγάλες διαφορές μεταξύ των πιθανών μορφών συνεργασίας ανάμεσα σε κοινωνικά κινήματα και αυτών που αφορούν κρατικές ολοκληρώσεις; Είναι αναγκαίο το πλαίσιο διακρατικής συνεργασίας να εστιαστεί στο περιφερειακό επίπεδο παρά τις πολύ μεγάλες διαφορές ανάμεσα σε χώρες της ίδιας περιφέρειας; Αυτό άραγε δεν επιδιώκουν οι μεγάλοι πολυεθνικοί όμιλοι, οι ΗΠΑ και οι κυρίαρχες δυνάμεις, προκειμένου να αναπτύξουν μια παγκοσμιοποιημένη ελεύθερη αγορά; Η περιφερειακή ολοκλήρωση, λοιπόν, με την έννοια της συνεργασίας μεταξύ των χωρών, δεν είναι πάντα μια εναλλακτική λύση, ούτε απαντά πάντα στην επιθυμία για έναν διαφορετικό τρόπο ανάπτυξης. Πολύ συχνά συνδέεται με μια διαδικασία κυριαρχίας. Είναι ωστόσο εφικτό να οικοδομήσουμε έναν διαφορετικό τρόπο ανάπτυξης στη Λατινική Αμερική αφήνοντας απ’ έξω τη Βραζιλία;

    Στη Λατινική Αμερική, μόνο η ALBA, μια οργάνωση που προωθεί μία συνεργασία ριζωμένη στα κοινωνικά κινήματα και σε χώρες με πολιτική συγγένεια (Κούβα, Βενεζουέλα, Ισημερινός, Ονδούρα, Νικαράγουα, Δομινικανή Δημοκρατία, Παραγουάη), έχει εγκαταστήσει μια έμπρακτη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών της στους τομείς της δημόσιας υγείας και της εκπαίδευσης. Ακόμα και έτσι, πρέπει να επισημανθεί ότι η συνεργασία στα ζητήματα αυτά δεν ανήκει στην αρμοδιότητα συγκεκριμένων οργάνων της ALBA. Από την άλλη πλευρά, η Τράπεζα της ALBA ανταποκρίνεται σε αυτούς τους στόχους, διαχειριζόμενη όμως απλώς το λογιστικό τους σκέλος, κάτι που δεν της επιτρέπει να επιβάλει ενιαία οικονομική πολιτική. Παρέχει, όμως, μια βάση στήριξης για να πάει η σύμπραξη ένα βήμα παραπέρα, στους τομείς των επενδύσεων και της οικονομικής συνεργασίας, κι αυτό κυρίως διότι η ALBA δεν βασίζεται σε κράτη, αλλά σε κοινωνικά κινήματα, πράγμα που διευκολύνει τη δημόσια συζήτηση επί εναλλακτικών προτάσεων.

    Δεν θα έπρεπε άραγε η προώθηση ενός νέου τρόπου ανάπτυξης και κατανάλωσης, ζήτημα που απασχολεί όλα τα κοινωνικά κινήματα, να εξετάζεται πολύ περισσότερο στη βάση τέτοιων προσπαθειών και της δυναμικής τους, παρά μέσα από το πρίσμα των διακρατικών συνεργασιών; Αυτό ήταν και το αντικείμενο των συζητήσεων.

     

     

    Διαφορές μεταξύ «περιφερειών»

    Σύμφωνα με τους Λατινοαμερικανούς υποστηρικτές μιας εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, η κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί σε μία και μόνο χώρα, εκτός αν αυτή προχωρήσει σε διαπραγμάτευση με μια μεγάλη καπιταλιστική δύναμη και αποδεχτεί να καταλήξει κάτω από το ζυγό της. Συνεπώς, είμαστε υποχρεωμένοι να συνεργαστούμε. Η διαδικασία, ωστόσο, της περιφερειακής ολοκλήρωσης δεν μπορεί να περιοριστεί στη συνεργασία στις εμπορικές συναλλαγές, όπως στην περίπτωση της MERCOSUR. Η οικονομική κουλτούρα πρέπει επίσης να αλλάξει. Διαφορετικά, τι θα εμποδίσει έναν Λατινοαμερικανό αγρότη να δώσει τη γη του για την παραγωγή σόγιας, η όποια δεν συμβάλει στην αύξηση της απασχόλησης ενώ παράλληλα εξαντλεί το χώμα;

    Επιπλέον, η αλλαγή πρέπει να έρθει εκ των ένδον και όχι ως μέρος μιας διαδικασίας που επιβάλλεται εξωτερικά, αν δεν θέλουμε να αναπτυχθούν αποσχιστικές τάσεις. Αυτό όμως θέτει επί τάπητος το ζήτημα της εθνικής επικράτειας ως χώρου όπου αποκτά υπόσταση η ιδιότητα του πολίτη, μπροστά στην ανάγκη να αντιμετωπιστεί η κρίση μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας.

    Η περιφερειακή ολοκλήρωση είναι, έτσι, μια ευκαιρία να βγούμε από την κρίση χωρίς να ξεφύγουμε από το νεοφιλελεύθερο πλαίσιο, μετασχηματίζοντάς το … Πιο συγκεκριμένα, πώς να υπερκεράσεις ένα μοντέλο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης που στηρίζεται στην εξαγωγή αγροτικών προϊόντων που είναι κοινά σε όλες τις χώρες της Λατινικής Αμερικής (σόγια, ευκάλυπτος, ζαχαροκάλαμα και ζάχαρη); Πρέπει να σκεφτούμε για όλα αυτά τα ζητήματα ταυτόχρονα, με πιο σφαιρικό τρόπο.

    Αλλά, πάλι, πώς να θέσουμε αντι-ιμπεριαλιστικούς στόχους για την περιφερειακή ολοκλήρωση με τη χαρακτηριστική ασυμμετρία των σημερινών θεσμών περιφερειακής ολοκλήρωσης και τον νεοφιλελεύθερο χαρακτήρα της MERCOSUR;

    Το ρωσικό σοσιαλιστικό μοντέλο για την περιφερειακή ολοκλήρωση έχει αποτύχει, όπως και το σοσιαλδημοκρατικό, ενώ στη Λατινική Αμερική συνυπάρχουν διάφορα πρότυπα περιφερειακής ολοκλήρωσης. Πρέπει λοιπόν να αποδεχθούμε τον βαθμιαίο χαρακτήρα των διαφόρων διαδικασιών ολοκλήρωσης, που δεν εστιάζουν πάντα στα ίδια στοιχεία και στις οποίες τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο.

    Σύμφωνα με μέλος του μαλαισιανού κοινοβουλίου, από τη στιγμή που η κρίση είναι εν μέρει πρόβλημα κατανομής εισοδήματος και εν μέρει πρόβλημα εξωτερικού χρέους, μια περιφερειακή ολοκλήρωση πρέπει πρώτα απ’ όλα να ρυθμίζει τη δημιουργία πίστωσης και την αναδιοργάνωση της παραγωγής και του εμπορίου μεταξύ των χωρών.

    Στο εσωτερικό της ΕΕ το «τι πρέπει να παραχθεί και πώς;» παραμένει ένα ερώτημα που δεν έχει βρει απάντηση μέσα από τη λογική της παγκόσμιας αγοράς, εξήγησε ο Τόμας Παλάου από την Παραγουάη. Παρ’ όλα αυτά, μολονότι πρόκειται για μια παγκόσμια συστημική κρίση, οι κυβερνήσεις, ακόμα και οι πιο προοδευτικές, εξακολουθούν να υιοθετούν εθνοκεντρικά αναπτυξιακά πρότυπα, χωρίς να εξετάζουν τη δυνατότητα κάποιας μεταρρύθμισης των παραγωγικών στόχων. Αντίστοιχα, η «περιφερειακή ολοκλήρωση» ουδέποτε ασχολείται με τη συμπληρωματικότητα της παραγωγής, αλλά μόνο με την επικερδέστερη δυνατή εμπορία της. Όμως το εμπόριο είναι φυσικά άνισο ανάμεσα, για παράδειγμα, σε μια μικρή χώρα της Λατινικής Αμερικής και σε μια οικονομική δύναμη όπως η Βραζιλία.

    Επιπλέον, πώς είναι δυνατόν σε μια διαδικασία περιφερειακής ολοκλήρωσης να προστατευθούν η εθνική ταυτότητα και η λαϊκή κυριαρχία και πώς μπορεί κανείς να κρατήσει ζωντανή μια στρατηγική κοινωνικής ανάπτυξης, απαραίτητη για τον εκδημοκρατισμό των θεσμών, χωρίς να εντάξει στην οπτική του την από κοινού αξιοποίηση των πόρων, με στόχο μια καλύτερη ζωή;

    Οι μικρές αφρικανικές χώρες εξαρτώνται υπερβολικά από τη βοήθεια της ΕΕ για να μπορούν να της αντισταθούν μεμονωμένα. Χρειάζεται λοιπόν να ενωθούν, ώστε να ενισχύσουν την επιρροή τους σε διεθνές επίπεδο προκειμένου να απορρίψουν τις συμφωνίες «ελεύθερου εμπορίου» που η ΕΕ επιδιώκει να τους επιβάλει, εξήγησε η Ντοτ Κιτ από τη Νότια Αφρική. Πράγματι, η δικαιοσύνη στο εμπόριο προϋποθέτει μια κάποια ισορροπία δυνάμεων και άρα την ενότητα των μικρών χωρών έναντι των μεγάλων δυνάμεων, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, αντί για διμερείς συμφωνίες, που είναι πάντα άνισες και παρουσιάζονται ως πράξεις γενναιοδωρίας από τις πρώην αποικιοκρατικές δυνάμεις. Η ιδέα μιας περιφερειακής ολοκλήρωσης είναι, έτσι, πολύ σημαντική για την Αφρική. Μια περιφερειακή ολοκλήρωση αυτού του είδους πρέπει να συμβαδίζει με πολιτική συνεργασίας στον οικονομικό τομέα, αλλά και στην υγεία, τον πολιτισμό κ.λπ. Αυτό προϋποθέτει δημοκρατικές διαπραγματεύσεις σε όλους τους τομείς της κοινωνίας, καθώς και δημοκρατικές επιλογές που θα διαφυλάττουν την εθνική κυριαρχία –αποτρέποντας το ενδεχόμενο μεγάλες χώρες, όπως η Νότια Αφρική, να κυριαρχήσουν επί άλλων–, καθώς επίσης και δημοκρατικές διαδικασίες σε κάθε χώρα ξεχωριστά. Αυτό σημαίνει μια διαδικασία ολοκλήρωσης που θα παράγει διάφορες μορφές συντονισμού, συνεργασίας και οργάνωσης, μια διαδικασία ολοκλήρωσης που θα είναι σταδιακή και δεν θα βασίζεται σε προαποφασισμένα πρότυπα, μια δημοκρατική διαδικασία που θα δημιουργεί κοινότητες βασισμένες σε εμπόριο στη βάση ισοτιμίας.

     

    Δεν θα έπρεπε να αμφισβητηθεί αυτή η έννοια της «ολοκλήρωσης»;

    Τι μπορούν να μάθουν οι Αφρικανοί από τις μορφές περιφερειακής ολοκλήρωσης που εφαρμόζονται στη Λατινική Αμερική; Αποτελούν αυτές μονάχα απλές εμπορικές συμφωνίες ή είναι μια προσπάθεια οικοδόμησης, από χώρες με κοινή γλώσσα και ιστορία, ενός τρόπου ζωής διαφορετικού από αυτόν που επιβάλλει ο διεθνής ιμπεριαλισμός; Είναι διακρατικές συμφωνίες ή συνεργασία μεταξύ κοινωνικών κινημάτων; Μια απλή συνεργασία ή μια διαδικασία συγκρότησης σε περιφερειακό επίπεδο ενός εναλλακτικού προτύπου απέναντι στον καπιταλισμό; Τι είδους «ολοκλήρωση» επιδιώκουν τα κοινωνικά κινήματα; Επιζητούν την ένωση διαφορετικών λαών ή μια διαδικασία ολοκλήρωσης που θα χτίζεται από τους ίδιους τους λαούς;

    Τι μπορούν να μάθουν οι Αφρικανοί από τα πειράματα ολοκλήρωσης που πραγματοποιούνται στη Λατινική Αμερική ή από αυτό της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Σε ποια έκταση μπορεί αυτή η έννοια να τους βοηθήσει, αν δεν πηγάζει από τα κινήματα των λαών, αλλά τείνει μάλλον να απορρίπτεται από αυτά σε καιρούς κρίσης προς όφελος ενός εθνικισμού;

    Αλλά ούτε και τα κοινωνικά κινήματα της νοτιοανατολικής Ασίας αντιλαμβάνονται την περιφερειακή ολοκλήρωση ως προτεραιότητα, προσδιορίζοντάς την μάλλον ως μια νεοφιλελεύθερη στρατηγική. Κινητοποιούνται περισσότερο για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και για τη δημιουργία περιοχών δημοκρατίας. Από αυτή την άποψη, μια Ένωση των λαών της Νοτιοανατολικής Ασίας παραμένει έξω από την αντίληψή τους. Αν μια τέτοια ιδέα προτεινόταν από την Ινδία, θα θεωρούνταν επιδίωξη προσάρτησης από αυτήν του Πακιστάν και του Κασμίρ.

    Είναι λοιπόν σημαντικό να λαμβάνεται πλήρως υπόψη το πλαίσιο στο οποίο γεννιούνται τέτοιες έννοιες, ώστε να κρίνεται κατά πόσο μπορούν να μεταφυτευθούν εύκολα σε μια άλλη περιοχή του πλανήτη, με τη δική της διακριτή ιστορική δυναμική.

     

    Μετάφραση: Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος / Παναγιώτης Πάντος

     

     

     

     

    Περιφερειακή Σύμβουλος του Ιλ-ντε-Φρανς / του Île de France / της Περιφερειας του Παρισιού (Île de France)


Related articles