• Τρέχουσες και μέλλουσες επιπτώσεις της κρίσης

  • 27 Jan 12 Posted under: Contemporary Capitalism
  • Συνέδριο των Ηνωμένων Εθνών για τη Χρηματοοικονομική Κρίση και τις Επιπτώσεις της στην Ανάπτυξη- Νέα Υόρκη, 24-26 Ιουνίου 2009

                                                               

     

    Πολλά έχουν ειπωθεί για τις επιπτώσεις της κρίσης στα θεμέλια της οικονομίας και τις κοινωνικές της συνέπειες, οι οποίες απορρέουν από τον τεχνητό και άνισο χαρακτήρα της ανάπτυξής της και την αποδεδειγμένη ευπάθειά της, επηρεάζοντας τόσο τις αναπτυγμένες όσο και τις αναπτυσσόμενες χώρες.

    Ωστόσο, η παρούσα κατάσταση, συγκρινόμενη με άλλες χρηματοοικονομικές κρίσεις, ιδίως με αυτή του 1930, αφορά μια σύγκλιση διαφόρων κρίσεων, στα τρόφιμα, την ενέργεια και το κλίμα, συνδυασμένων με τις αντίστοιχες κοινωνικές επιπτώσεις στην εργασία, τη φτώχεια και τη μετανάστευση.

     Η σύμπτωση αυτή δεν είναι τυχαία. Υπάρχει μια βασική ιστορική λογική που συνδέει όλες αυτές τις κρίσεις. Η οικονομική κρίση, κυκλικά επαναλαμβανόμενη στο κυρίαρχο οικονομικό σύστημα, σαν διορθωτικός μηχανισμός, έχει επιδεινωθεί από την ανεξέλεγκτη παγκόσμια έκφραση του χρηματιστικού κεφαλαίου, διευκολύνοντας, σε ένα υψηλό ποσοστό, τα γρήγορα κέρδη. Η κρίση των τροφίμων έχει επιταθεί συγκυριακά από κερδοσκοπικές επενδύσεις και δομικά από το γεγονός ότι η γεωργία έχει εξελιχθεί σε ένα νέο πεδίο συσσώρευσης κεφαλαίου, με την ανάπτυξη της μονοκαλλιέργειας. Η ενεργειακή κρίση έχει συνδεθεί με την αύξηση των τιμών του πετρελαίου, μερικώς για κερδοσκοπικούς λόγους, ενώ η απαραίτητη επένδυση σε δομικές λύσεις για μια αλλαγή στον ενεργειακό κύκλο (από τις ορυκτές μέχρι άλλες πηγές), έχει παρεμποδιστεί σε μεγάλο βαθμό από την τεράστια «ένεση χρήματος» που δόθηκε προς διάσωση του χρηματοοικονομικού συστήματος. Οι κλιματικές αλλαγές έχουν επιταχυνθεί από μια παράλογη χρήση των φυσικών πόρων, ιδίως των ορυκτών πηγών ενέργειας, χάρη στο μεταπολεμικό μοντέλο ανάπτυξης. Αυτό το μοντέλο βρίσκεται στη βάση των αυξανόμενων ανισοτήτων, συνδυάζοντας εκπληκτική ανάπτυξη για περίπου 20% του πληθυσμού και απάνθρωπες συνθήκες φτώχειας για πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους στον πλανήτη.

    Με δεδομένες τέτοιες επενέργειες, που είναι συσχετισμένες με μια κοινή λογική αύξησης των ποσοστών κέρδους και παράβλεψης των οικολογικών και κοινωνικών εξωτερικών επιδράσεων, μπορούν να εγερθούν δύο κύρια ερωτήματα: για πόσο καιρό ακόμα μπορεί να επιδιορθώνεται το χρηματοοικονομικό και το νομισματικό σύστημα και για ποιο σκοπό;

     

    Το πρώτο ερώτημα θα έπρεπε να ερευνηθεί υπό το πρίσμα της μεγάλης κρίσης στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Τότε, η λύση ήταν, πάλι, να δημιουργηθεί ένα πακέτο κανόνων ρύθμισης της αγοράς, υπό το βάρος της αναγνώρισης ότι η αυτορύθμιση της αγοράς είναι μια ψευδαίσθηση. Αυτό ήταν το Νιου Ντιλ και η ποικίλες εφαρμογές του. Όμως, όταν το οικονομικό σύστημα άρχισε να ανακάμπτει (χάριν, επιπλέον, μιας ανοικοδόμησης μετά από έναν παγκόσμιο πόλεμο), η πίεση προς απορύθμιση κορυφώθηκε στη βάση της λεγόμενης «Συναίνεσης της Ουάσινγκτον», δηλαδή στη νεοφιλελεύθερη φάση του καπιταλισμού. Θα επικρατήσει, άραγε, η ίδια λογική, όπως διαφαίνεται από πολλές διακηρύξεις; Αν ναι, σε μερικά χρόνια θα βρεθούμε αντιμέτωποι, πάλι, με τις ίδιες επιπτώσεις. Η πιο λογική απάντηση βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα είναι λοιπόν να προτείνουμε μόνιμες κανονιστικές ρυθμίσεις και όχι απλώς προσωρινές θεραπείες.

    Το δεύτερο ερώτημα είναι πολύ πιο σημαντικό. Έχουν προταθεί αποτελεσματικά μέτρα, ώστε να επιτραπεί στο χρηματοοικονομικό και νομισματικό σύστημα να λειτουργήσει ξανά, σε μια υγιή βάση, με στόχο την αύξηση της παραγωγής, την ανάπτυξη και την ευημερία. Όμως, τι σημαίνει αυτό; Να ξεκινήσουμε, ξανά, με την ίδια λογική που μας οδήγησε στην παρούσα κατάσταση;

    Θα συνεχίσει η ανθρωπότητα να εκμεταλλεύεται τις φυσικές πηγές με τρόπο που να καταστρέφουν το οικολογικό σύστημα; Θα συνεχίσουν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, που προωθούν τη βιομηχανία αυτοκινήτων (ακόμα και αν αυτή έγινε λίγο περισσότερο πράσινη), να βοηθούν την επέκταση της μονοκαλλιέργειας, την καταστροφή της βιοποικιλότητας, του νερού και του εδάφους, αποκλειστικά προς όφελος των βιοκαυσίμων; Προκειμένου η Διάσκεψη της Κοπεγχάγης για το κλίμα –μια πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών– να αποδειχθεί αποτελεσματική, θα πρέπει να προτείνει πολύ ισχυρά μέτρα διάσωσης του πλανήτη –σε ευθεία αντίθεση με κάποια πολύ ισχυρά οικονομικά συμφέροντα που έχουν ήδη αρχίσει να δημιουργούν ομάδες πίεσης για την τροποποίηση των ψηφισμάτων.

    Θα βασιστεί η ανάκαμψη του χρηματοπιστωτικού συστήματος, για άλλη μια φορά, στη λογική της άνισης ανάπτυξης, συνοδευόμενη πιθανώς με μεγάλα προγράμματα βοήθειας των φτωχότερων τμημάτων του πληθυσμού της Γης, αλλά χωρίς αμφισβήτηση της κυρίαρχης φιλοσοφίας οργάνωσης της παγκόσμιας οικονομίας; Θα εξυπηρετήσει τη χρηματοδότηση πολέμων, που γίνονται για τον έλεγχο σπάνιων φυσικών πόρων και ενεργειακών αποθεμάτων; Με λίγα λόγια, η ανάκαμψη αυτή θα σημαίνει «τα ίδια Παντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου»;

    Έχει επανειλημμένα επισημανθεί ότι οι Αναπτυξιακοί Στόχοι της Χιλιετίας θα επηρεαστούν από την κρίση, αλλά τέτοιου είδους στόχοι αποτελούν ήδη καθαυτοί μια παραδοχή αποτυχίας. Αν επρόκειτο να επιτευχθούν, περίπου μισό δισεκατομμύριο άνθρωποι θα συνέχιζαν το 2015 να υποφέρουν από πείνα και φτώχεια, παρά τον πρωτοφανή πλουτισμό του πλανήτη. Μια γλαφυρή απεικόνιση αυτού είναι η Αφρική, η οποία υποτίθεται πως λαμβάνει διεθνή βοήθεια, που όμως δεν ξεπερνά το ποσό που δαπάνησε η κυβέρνηση των ΗΠΑ για να διασώσει τη General Motors.

    Έτσι, προκύπτει η ανάγκη αναζήτησης προτύπων. Δεν έχουμε μόνο ανάγκη ρυθμιστικών κανονισμών, αλλά και εναλλακτικών προτάσεων. Χρειαζόμαστε ένα διαφορετικό ορισμό της αύξησης της παραγωγής, της ανάπτυξης, της ευημερίας, του πολιτισμού. Αυτό αφορά τις βασικές πτυχές της ανθρώπινης διαβίωσης πάνω στον πλανήτη: τη σχέση μας με τη φύση, την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών για τη ζωή, την κοινωνικοπολιτική οργάνωση και το νόημα της ζωής και της ηθικής.

    Γύρω από αυτές τις τέσσερις βασικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής θα μπορούσαν να αναπτυχθούν πρότυπα για το κοινό καλό της ανθρωπότητας. Πρώτα απ’ όλα, ένας ανανεώσιμος και υπεύθυνος τρόπος εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων, με σεβασμό στη φύση, χωρίς την εμπορευματοποίησή της, καθώς αποτελεί την πηγή της ζωής. Δεύτερον, προτεραιότητα της αξίας χρήσης των προϊόντων έναντι της συναλλαγματικής τους αξίας, με μια οικονομία που θα αποτελεί το μέσο παραγωγής των απαραίτητων για τη φυσική, πολιτιστική και πνευματική ζωή όλων των ανθρώπων στον πλανήτη. Τρίτον, γενικευμένη δημοκρατία σε όλους τους θεσμούς και τις ανθρώπινες σχέσεις, συμπεριλαμβανομένων των δύο φύλων. Τέλος, πολυπολιτισμικότητα, ώστε να εξασφαλιστεί η συμμετοχή όλων των πολιτισμών, γνώσεων, φιλοσοφιών και θρησκειών στον καθορισμό του νοήματος και της ηθικής της ανθρώπινης ζωής στον πλανήτη.

    Μπορεί να ακούγεται ουτοπικό, αλλά όλες αυτές οι αρχές έχουν άμεσες και συγκεκριμένες εφαρμογές, που υφίστανται ήδη σε πολλά μέρη του κόσμου. Έχουν δοκιμαστεί τοπικά από κοινωνικά κινήματα, έχουν μεταφραστεί σε πολιτικές πρακτικές από κυβερνήσεις και έχουν θεωρητικοποιηθεί από διανοούμενους. Μια μέρα, ο ΟΗΕ θα μπορούσε να εξαγγείλει μια Παγκόσμια Διακήρυξη για το Κοινό Καλό της Ανθρωπότητας, παρεμφερή με εκείνη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

    Μια τέτοια προοπτική είναι το είδος της ουτοπίας που ο κόσμος έχει πλέον ανάγκη ώστε να ενεργοποιηθεί η συλλογική δράση, να ενθαρρυνθούν κοινωνικές δεσμεύσεις, να υλοποιηθούν πολιτικά σχέδια. Υπάρχουν πολλά σημάδια συλλογικής εγρήγορσης, όπως η έκκληση των κοινωνικών κινημάτων στους αρχηγούς κρατών της Αφρικής, ο προτεινόμενος χάρτης των δικαιωμάτων των χωρικών (ακτημόνων;;; peasantsrights) και άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες, που αποτελούν συχνά το διακύβευμα πολύ σκληρών αγώνων για την κοινωνική δικαιοσύνη. Είναι πηγές ελπίδας για το μέλλον της ανθρωπότητας.

     

     

    Μετάφραση: Κατερίνα Ιωάννου


Related articles