• Η Ευρώπη στην κρίση - Καθ’ οδόν προς τη ρήξη;

  • 27 Jan 12 Posted under: Contemporary Capitalism

  •  

    Στην παγκόσμια οικονομική κρίση αποκαλύφθηκε καθαρά ο χαρακτήρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως «σχεδίου των ελίτ». Τώρα επιστρέφει για να μας στοιχειώσει το γεγονός ότι «…στις στροφές της διαδικασίας ενοποίησης, η ευρωπαϊκή πολιτική δεν ήταν ποτέ τόσο προκλητικά ελιτίστικη και γραφειοκρατική»[1] όσο είναι όταν ενισχύει τη συνταγματοποίηση του νεοφιλελευθερισμού. Εξαρχής, η συνταγματική διαδικασία δεν βασίστηκε σε μια πολιτική επέκτασης της κοινωνικής και πολιτικής ολοκλήρωσης. Αντιθέτως, κωδικοποιήθηκαν μαζικά δημοκρατικά ελλείμματα και επιταχύνθηκε η στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής. Και τώρα, σε στιγμές κρίσης, γίνεται φανερή η απουσία προοπτικής που υπήρξε εγγενής στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές της απορρύθμισης, της επέκτασης των αγορών και της ιδιωτικοποίησης κεντρικών πυλώνων του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Η ευρωπαϊκή άμαξα βουλιάζει στο τέλμα μιας βαθιάς κρίσης νομιμοποίησης.

     

    Η ευρωπαϊκή πολιτική για την αντιμετώπιση της κρίσης

    Για πρώτη φορά από την παγκόσμια οικονομική κρίση της δεκαετίας του ’30 ο παραγόμενος πλούτος σε ολόκληρο τον κόσμο (παγκόσμιο ΑΕΠ) μειώθηκε. Η συγχρονία της ύφεσης και στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, αλλά και στις «αναπτυσσόμενες» χώρες ή στις χώρες που είναι «στο κατώφλι» της ανάπτυξης σημαδεύει αυτή την κρίση του αιώνα μας ως την πρώτη παγκόσμια κρίση στην πολυσυζητημένη «εποχή της παγκοσμιοποίησης».

     

    Πίνακας 1: Το κραχ στην Ευρώπη

     

     

     

     

     

     

    Τα κράτη της ΕΕ. δεν τοποθετούνται στο περιθώριο της κρίσης, αλλά συνιστούν ένα από τα κέντρα της. Παρότι η διαδικασία ξεκίνησε στις ΗΠΑ, με το ξέσπασμα της κρίσης στην αγορά ακινήτων και στη συνέχεια με την κρίση στο καθεστώς του δολαρίου της Γουόλ Στριτ, η ύφεση έχει πλέον αδράξει και την ΕΕ., περισσότερο κι από τις ΗΠΑ. Ενώ για τις ΗΠΑ αναμένεται , το 2009, 3% μείωση του ΑΕΠ, για την Ευρωζώνη προβλέπεται μείωση της τάξης του 4% και 5%.

    Ως συνέπεια της κρίσης, το κοινωνικό τοπίο υφίσταται μια θεμελιώδη αλλαγή. Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια η ανεργία θα αυξηθεί κατά 50% έως 80% στις περισσότερες χώρες· σε μια σειρά χωρών –μεταξύ των οποίων χώρες πρότυπα καθεστώτων ευέλικτης αγοράς εργασίας, όπως η Δανία και η Ολλανδία– θα υπερδιπλασιαστεί, σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στην ΕΕ, ένας στους πέντε ανθρώπους ηλικίας κάτω των 25 ετών ήταν άνεργος το πρώτο τέταρτο του 2009 – ένας στους τέσσερις στην Ιταλία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία, τις χώρες τις Βαλτικής και τη Σουηδία, ακόμη και ένας στους τρεις στην Ισπανία.

     

    Πίνακας 2: Η ανεργία στην Ευρώπη: 2008 και πρόγνωση για το 2009

     

     

     

     

     

     

     

    Οι ελπίδες για μια συγκρατημένη οικονομική ανάκαμψη από το επόμενο έτος δεν καθιστούν πολύ αισιόδοξες τις προοπτικές. Ακόμη κι αν επιτευχθεί μια τέτοια ανάκαμψη –δηλαδή αν μπορέσει να αποφευχθεί, ενάντια σε όλες τις πιθανότητες, μια μακροπρόθεσμη εξέλιξη της ύφεσης και της στασιμότητας–, η ανακούφιση στην αγορά εργασίας δεν θα έρθει γρήγορα, διότι η οικονομική μεγέθυνση αναπτύσσεται με χαμηλότερο ρυθμό από το δείκτη παραγωγικότητας. Αυτό σημαίνει ότι στη φάση της κρίσης που διέρχεται αυτή τη στιγμή η Ευρώπη θα μπουν νέα θεμέλια για μαζική ανεργία. Η αύξηση στη συμπίεση των μισθών θα είναι μία μόνο συνέπεια. Επιπλέον, όπως έχει δείξει η εμπειρία της τελευταίας δεκαετίας, θα επιταχυνθεί ο φαύλος κύκλος της αυξανόμενης μαζικής ανεργίας, εντείνοντας την επισφάλεια στην εργασία και τη διάλυση όσων τμημάτων του παλιού ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου δεν έχουν περικοπεί ή ιδιωτικοποιηθεί μέχρι τώρα.

     

    Μια ματιά στο χάρτη της Ευρώπης μάς επιτρέπει να διακρίνουμε διαφορετικές διαστάσεις της κρίσης. Ιδίως στην Ιρλανδία, τη Μεγάλη Βρετανία και την Ισπανία, η έκρηξη της κερδοσκοπικής φούσκας στην αγορά ακινήτων οδήγησε σε μια πελώρια καταστροφή κεφαλαίων. Ενώ στην Ισπανία, εξαιτίας της προηγούμενης γιγάντιας επέκτασης του κατασκευαστικού τομέα, που τώρα χρεοκοπεί μαζικά, το φαινόμενο αυτό οδήγησε σε μια άνευ προηγουμένου έκρηξη της ανεργίας, ενώ στις αγγλοσαξονικές χώρες οδήγησε σε μια σχεδόν πλήρη κατάρρευση του ιδιωτικού χρηματοπιστωτικού τομέα, η οποία μπορούσε να αντιμετωπιστεί μόνο με εκτεταμένες μερικές εθνικοποιήσεις.

    Στην Ουγγαρία, όπως και στις βαλτικές δημοκρατίες της Εσθονίας και της Λετονίας, η οικονομική κρίση μετατράπηκε εδώ και καιρό σε πολιτική κρίση, σε κρίση του κράτους. Ενώ η κυβέρνηση της Λετονίας εξαναγκάστηκε σε παραίτηση από ένα εκτεταμένο κύμα διαμαρτυριών και διαδηλώσεων –όπως η κυβέρνηση της Ισλανδίας–, στην Ουγγαρία χρειάστηκε να αναληφθεί με τόλμη το επίπονο καθήκον ανεύρεσης μιας νέας κυβερνητικής φόρμουλας, μια απέλπιδα αναζήτηση που πήρε αρκετούς μήνες και αποκάλυψε την αστάθεια του πολιτικού συστήματος. Όσο για την κυβέρνηση της Τσεχίας, δυσκολεύτηκε ακόμη και να ολοκληρώσει την προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με εύτακτο τρόπο. Με λίγα λόγια, την άνοιξη του 2009 η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη απειλήθηκε από ένα σενάριο «χρεοκοπίας των κρατών».

    Στις σκανδιναβικές χώρες, η Νορβηγία αποτελεί εξαίρεση, χάρη στο πετρέλαιο που διαθέτει, ενώ η Δανία και η Σουηδία –όπως και η Φινλανδία– δέχτηκαν ισχυρότατο πλήγμα από την οικονομική κάμψη. Ωστόσο, το ειδικό βάρος που διατηρεί ακόμη το κράτος πρόνοιας στις χώρες αυτές, με τις «δομικές εξισορροπήσεις» του (που κρατούν σε υψηλά επίπεδα τη ζήτηση μέσα από παροχές που διασφαλίζουν οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης), κρατά περιορισμένη ακόμη την οικονομική υποχώρηση –αν και όχι στο βαθμό που αυτό ήταν δυνατό στη δεκαετία του ’80. Η κρίση αποκαλύπτει ότι το σκανδιναβικό μοντέλο δεν παραμένει ανέπαφο

    Η Γερμανία βρίσκεται στο επίκεντρο της κρίσης λόγω του ηγετικού οικονομικού της ρόλου. Εξαιτίας του, επειδή η εξαγωγική βιομηχανία της κλονίζεται με την υποχώρηση του παγκόσμιου εμπορίου. Παρά το ρόλο της, επειδή ακόμη και στην κρίση η Γερμανία ακολουθεί μια πολιτική «εξαθλίωσης του γείτονα» απέναντι στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, «ξαφρίζοντας» τη ζήτησή τους και εξάγοντας ανεργία.

     

    Πίνακας 3: Εξέλιξη της ανταγωνιστικότητας των τιμών μετά την εισαγωγή της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης, 1998-2008

    Τρίτο τρίμηνο του 2008 συγκρινόμενο με το τέταρτο τρίμηνο του 1998

    Preis_Wettbewerb_EWU_1998_2008.jpg

    Σημείωση: Οι αρνητικοί αριθμοί δηλώνουν αύξηση στην ανταγωνιστικότητα των τιμών.

    Πηγή: Γερμανική Ομοσπονδιακή Τράπεζα

     

    Οι πολιτικές απαντήσεις στην ευρωπαϊκή οικονομική και κοινωνική κρίση στην Ευρώπη συνήθως δεν καταλήγουν σε κάτι περισσότερο από μια ρητορική της κρίσης. Ενώ στην αρχή γινόταν συχνά λόγος για την ανάγκη αυστηρής ρύθμισης των χρηματιστικών αγορών και συμμόρφωσής τους προς τις απαιτήσεις της πραγματικής οικονομίας, ακόμη και οι μετριοπαθείς αποφάσεις που ελήφθησαν στη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ. στο Λονδίνο, στις 19-20 Μαρτίου 2009, εξασθενούν όλο και περισσότερο. Αντιθέτως, όλοι ομνύουν πάλι στην παλιά ανταγωνιστική στρατηγική (τη λεγόμενη Στρατηγική της Λισαβόνας, η οποία στόχο είχε να καταστήσει την Ευρώπη παγκοσμίως ηγετική οικονομική δύναμη), και κυρίως από γερμανικής πλευράς αλλά και από τους κόλπους της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας απαιτείται «μια καθαρή δέσμευση στο Σύμφωνο Σταθερότητας».

    Παρά την πίεση από τις ΗΠΑ, οι κορυφαίες οικονομικά χώρες της Ευρώπης αρνήθηκαν να υιοθετήσουν εθνικά προγράμματα κατά της κρίσης –με ορισμένα κράτη-μέλη της ΕΕ., όπως η Ιταλία, να μην υιοθετούν κανένα μέτρο, αλλά αντιθέτως να επιδιώκουν μια προ-κυκλική πορεία. Ενώ η Κίνα, με ένα πακέτο οικονομικής στήριξης που φτάνει το 7,1% του ΑΕΠ της, είναι ήδη στο δρόμο της μεγέθυνσης (με νέο στόχο τη μεγέθυνση της εγχώριας αγοράς) και οι ΗΠΑ εκτιμάται ότι σταμάτησαν την «κατρακύλα» με ένα πακέτο οικονομικής ανάκαμψης ύψους 2% του ΑΕΠ τους, τα πακέτα που υιοθετήθηκαν στην Ευρώπη ανέρχονται μόλις στο 1% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο.

     

     

     

    Πίνακας 1: Πακέτα στήριξης στην ΕΕ. για το 2009

     

    Δαπάνες / Μειώσεις φόρων

    Εγγυήσεις χρεών / Δάνεια

     

    Δισ. €       

    % του ΑΕΠ        

    Δισ. €       

    % του ΑΕΠ        

    Αγγλία

    22 ,6

    1 ,4

    23 ,3

    1 ,4

    Αυστρία

    3 ,9

    1 ,4 

    2 ,5

    0 ,9

    Βέλγιο

    1 ,2

    0 ,4

    2 ,1

    0 ,6

    Γαλλία

    16 ,9

    0 ,9

    41 ,5

    2,1

    Γερμανία

    39 ,3

    1 ,5 

    70 ,3

    2 ,8

    Δανία

    0

    0 ,0 

    0

    0 ,0 

    Ελλάδα

    0

    0 ,0 

    23

    0 ,9

    Ιρλανδία 

    0

    0 ,0 

    0

    0 ,0 

    Ισπανία

    12 ,3

    1 ,1

    54 ,3

    4 ,9

    Ιταλία

    -0 ,3

    0 ,0 

    0

    0 ,0 

    Ολλανδία

    6 ,1

    1 ,0 

    0 ,3

    0 ,1

    Πολωνία

    1 ,6

    0 ,5

    5 ,0

    1 ,6

    Σουηδία

    3 ,8

    1 ,3

    8 ,8

    3 ,0

    13 μεγαλύτερες χώρες της ΕΕ.

    107 ,6

    0 ,94 

    231 ,2

    2 ,0

    ΕΕ-27

    120 ,3

    0 ,94

    258 ,6

    2 ,0

    Ευρωπαϊκή Επιτροπή

    9 ,3

    0 ,07

    15 ,5

    0 ,1

    Γενικό σύνολο

    129 ,6

    1 ,01 

    274 ,1

    2 ,1

                                                                              

    Πηγή: D. Saha, J.v.Weizsäcker, EU Stimulus Packages, Βρυξέλλες, Απρίλιος 2009

     

    Από πολιτική άποψη, είναι ενδιαφέρον ότι για πρώτη φορά, και προκειμένου να νομιμοποιείται η τρέχουσα πολιτική τους για την κρίση, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αναγνώρισαν ότι το κοινωνικό κράτος πρόνοιας έχει αποτελέσματα τόνωσης της ζήτησης – προκειμένου να μπορούν να επιδείξουν στην κυβέρνηση των ΗΠΑ ένα πακέτο τόνωσης της οικονομίας ύψους 200 δισ. ευρώ (2009), δηλαδή περίπου 3%.[2] Το φθινόπωρο, ωστόσο, ο πολιτικός άνεμος φαίνεται πάλι να στρέφεται ενάντια στις «δομικές εξισορροπήσεις» των προνοιακών πολιτικών.

    Ένα επιπλέον πακέτο τόνωσης που υιοθετήθηκε από τα 27 κράτη-μέλη και την Κομισιόν απορρίφθηκε, κυρίως λόγω της πίεσης που άσκησε η γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση, για να αντικατασταθεί από ένα φύλο συκής: 9,3 δισ. ευρώ (0,07% του συνολικού ΑΕΠ της ΕΕ.) θα δαπανηθούν σε επενδύσεις σε ευρυζωνικά και ενεργειακά δίκτυα –ωστόσο όχι ως επιπρόσθετη δαπάνη, αλλά ως τμήμα του τρέχοντος προϋπολογισμού της Ένωσης. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, εννοείται ότι το αίτημα της αριστεράς για αύξηση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, για άδεια αύξησης του χρέους, αλλά και για ορισμένες αποκλειστικά ευρωπαϊκές φορολογικές πηγές δεν θα βρει ανταπόκριση.

    Το ταμείο ενίσχυσης κρατών που χρεοκοπούν λόγω της κρίσης αυξήθηκε από 25 σε 50 δισ. ευρώ (Ουγγαρία, Λιθουανία, Ρουμανία), παραμένει όμως όχι απλώς ανεπαρκές,[3] αλλά και θεμελιωμένο σε λάθος προσέγγιση. Αυτό που απαιτείται είναι μέτρα πρόληψης της κρίσης, όπως η έγκαιρη –και ομολογουμένως περιορισμένη– στήριξη του προϋπολογισμού, αντί για μέτρα ανακούφισης, της τελευταίας στιγμής. Αυτή η ανακούφιση ακολουθεί ακριβώς τη λογική που υποστηρίζει την πολιτική του ΔΝΤ (η οποία αύξησε το δανεισμό των χωρών που προαναφέρθηκαν): προϋπόθεση για τη λήψη κεφαλαίων είναι μαζικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες (μείωση μισθών και ημερομισθίων, μείωση των θέσεων εργασίας στο δημόσιο τομέα), κάτι που με τη σειρά του προκαλεί αποπληθωριστικά φαινόμενα. Εξίσου γελοία είναι η αύξηση των αποθεμάτων της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων κατά 15 δισ. ευρώ, ποσό που δεν ξεπερνά το 0,09% του ΑΕΠ των «27».

     

    Καθ’ οδόν προς τη ρήξη

    Η πραγματικότητα της κρίσης αναδεικνύει την Ευρώπη ως μια ήπειρο που οδεύει προς την αποσύνθεση και τη ρήξη. Το χάσμα μεταξύ Βορρά και Νότου της ηπείρου βαθαίνει, αφενός ως αποτέλεσμα της κυρίαρχης θέσης του γερμανικού κεφαλαίου σε σύγκριση με τα κράτη του «μεσογειακού καπιταλισμού» και αφετέρου ως συνέπεια του διαφορετικού επιπέδου δημόσιου χρέους και πιστοληπτικής ικανότητας των διαφόρων χωρών.

    Για πρώτη φορά από την εισαγωγή του ευρώ, ομολογιακά δάνεια από την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ισπανία, την Ιταλία και την Πορτογαλία επιβαρύνονται με επιπλέον χρεώσεις λόγω του κινδύνου που αντιπροσωπεύουν. Ακόμη και η Γαλλία πρέπει να πληρώνει περισσότερα για τα κρατικά της ομόλογα απ’ ό,τι η Γερμανία. Αν ένα από τα κράτη-μέλη αντιμετωπίσει εκτεταμένα προβλήματα με το ισοζύγιο πληρωμών του, θα έχει γίνει ένα επιπλέον βήμα προς την καταστροφή της νομισματικής ένωσης γενικότερα.

    Για πρώτη φορά το κοινό νόμισμα διατρέχει κίνδυνο. «Ακόμη και οι πιο ψύχραιμοι σκέφτονται την πιθανότητα να χρεοκοπήσει ένα μέλος της Ένωσης, όπως η Ελλάδα» υποστηρίζει ο επιφανής αμερικανός οικονομολόγος Μπάρι Άιχενγκριν. Η αδυναμία εξόφλησης των χρεών ενός κράτους απέχει μόνο ένα βήμα από την αποχώρηση από τη δομή του ευρώ και την κατάρρευση της νομισματικής ένωσης.

    Στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αυτοί οι φόβοι κρύφτηκαν κάτω από το χαλί. Σε μια τέτοια περίπτωση όχι μόνο θα έπρεπε να αναληφθούν υπέρογκα οικονομικά βάρη, επειδή το δημόσιο χρέος αποτιμάται σε ευρώ και θα υπήρχε αύξηση της αξίας τους (λόγω της υποτίμησης του εθνικού νομίσματος), αλλά επίσης την αποχώρηση από την Ευρωζώνη θα ακολουθούσε η έξοδος από την ΕΕ. Πρόκειται για τεράστιο πολιτικό πρόβλημα που καμία χώρα δεν θα μπορούσε να χειριστεί. Κι όμως, οι επιπρόσθετες χρεώσεις των κρατικών ομολόγων ορισμένων χωρών λόγω του υποκείμενου κινδύνου δείχνουν ότι οι αγορές μετρούν διαφορετικά τις οικονομικές δυνατότητες των κρατών-μελών. Σύμπτωμα αυτής της τάσης είναι τα spread. Τα κράτη-μέλη διαφέρουν μεταξύ τους ως προς  την ανταγωνιστική ικανότητά τους. Αυτό καθιστά δυσκολότερο για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να προωθήσει μια τυποποιημένη δημοσιονομική πολιτική, διότι τα οικονομικά περιθώρια αποκλίνουν προς διάφορες κατευθύνσεις. Ακόμη και ο πρόεδρος του ΔΝΤ Ντομινίκ Στρος-Καν απαιτεί «περισσότερη συνεργασία όσον αφορά την οικονομική πολιτική» ανάμεσα στα κράτη της ΕΕ. Ειδάλλως, «η σταθερότητα της νομισματικής ζώνης ίσως διατρέξει κίνδυνο».

    <span style="font-size: 12pt; line-he


Related articles