• ePaper
  • Η οικονομική διακυβέρνηση της ΕΕ μετά την κρίση στην Ευρωζώνη

  • Christakis Georgiou | 04 Jul 17 | Posted under: Economic Governance
  • Στόχος της παρακάτω έκθεσης είναι να παρουσιάσει τις εξελίξεις στην αρχιτεκτονική της οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ, με έμφαση στον τρόπο που η κρίση στην Ευρωζώνη επηρέασε αυτές τις εξελίξεις, και να περιγράψει τις οικονομικές και τις πολιτικές συνέπειές της.

    Εισαγωγή

    Του Πέδρο Τσάβες, συντονιστή της ομάδας εργασίας του transform! για την οικονομική διακυβέρνηση

    Η έκθεση είναι η πρώτη που δημοσιεύεται στο πλαίσιο ενός προγράμματος που στοχεύει να διερευνήσει σε βάθος το ζήτημα της οικονομικής διακυβέρνησης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις συνέπειές της με όρους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς και, τέλος, τις θέσεις και προτάσεις της εναλλακτικής αριστεράς για το συγκεκριμένο θέμα.

    Πρόκειται αναμφίβολα για ένα φιλόδοξο στόχο, που είναι όμως απολύτως αναγκαίος. Η ομάδα εργασίας του transform! europe που εργάζεται στο συγκεκριμένο πρόγραμμα και ο συγγραφέας της έκθεσης, Χρηστάκης Γεωργίου, εκκινούν από την πεποίθηση ότι η δημόσια πολιτική της ΕΕ πρέπει να αναλυθεί και να γίνει καλά κατανοητή. Το ίδιο ισχύει και για τις επιπτώσεις της. Κατά πρώτον, αυτό απαιτεί να εξηγηθεί ενδελεχώς αυτό που θεωρείται δεδομένο: η οικονομικο-θεσμική δομή στην υπηρεσία των πολιτικών λιτότητας. Η έκθεση επεδίωξε –και κατάφερε- να ξεφύγει από την πεπατημένη της εύκολης κριτικής, ερευνώντας σε βάθος τη δυναμική της οικονομικής διακυβέρνησης, τις αιτίες και τη λογική πίσω από τα θεσμικά όργανα που δημιουργήθηκαν για να την υπηρετήσουν και τις επιπτώσεις της λειτουργίας τους σε πολλαπλά επίπεδα.

    Η ανάλυση κυριαρχείται από τη λογική ότι, σε μεγάλο βαθμό, τα προβλήματα που παράγει η οικονομική διακυβέρνηση απαιτούν από εμάς, και από ολόκληρη την αριστερά, να εξετάσουμε σοβαρά τη διάρθρωση της οικονομικής πολιτικής σε διεθνικό επίπεδο. Η ιδέα της αλληλεγγύης και το διεθνιστικό πρόγραμμα που έχει η εναλλακτική αριστερά αποτελούν θεμελιώδη όρο της ύπαρξής μας και αναντικατάστατο στοιχείο του πολιτικού γενετικού υλικού μας. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι σπανίως έχουμε περάσει από το επίπεδο της γενικής θεώρησης σε εκείνο της συγκεκριμένης πρότασης. Και να παραδεχθούμε ότι κάποιες στρατηγικές που εφαρμόστηκαν σε άλλες περιοχές του κόσμου αποδείχθηκαν μη ικανές να αντιμετωπίσουν τις οικονομικές προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης και των απαιτήσεών της. Ούτε οι μηχανισμοί αλληλεγγύης, ούτε η συνεργασία, ούτε η μεταφορά πόρων υπήρξαν αποτελεσματικές. Αναφέρομαι σε εγχειρήματα όπως η ALBAκαι η UNASURστη Λατινική Αμερική.   

    Γι’ αυτό, μια σε βάθος ανάλυση της οικονομικής διακυβέρνησης πρέπει να υπερβαίνει τους συνήθεις αφορισμούς της λογικής του καπιταλισμού και να αναδείξει με σοβαρότητα τους λόγους για τους οποίους ασκούμε τη συγκεκριμένη κριτική. Αν ακολουθήσουμε αυτόν το δρόμο, πιθανώς να ανακαλύψουμε πράγματα που αξίζει να εξετάσουμε. Να μάθουμε πώς θα δημιουργήσουμε ενάρετους θεσμούς και θεσμικές σχέσεις που υπηρετούν τη δημοκρατία, ενώ παρέχουν στήριξη και είναι γενναιόδωροι από πλευράς οικονομικών όρων.

    Η απόφασή μας να εργαστούμε σε βάθος και με σοβαρότητα υπηρετεί κι έναν άλλο στόχο. Γνωρίζουμε ότι στην παράδοση της εναλλακτικής αριστεράς υπάρχουν διαφορετικές προτάσεις και απόψεις για την οικονομική διακυβέρνηση. Τα πολιτικά κόμματα και ο πολιτικός μας χώρος προσφέρουν πολύ διαφορετικές και ορισμένες φορές ανταγωνιστικές εναλλακτικές προτάσεις. Η συζήτηση για την οικονομική διακυβέρνηση είναι, σε μεγάλο βαθμό, συζήτηση για το ίδιο το σχέδιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης και το μέλλον του.

    Το πρόγραμμα δεν επιδιώκει να προωθήσει μια συγκεκριμένη θέση έναντι των άλλων, κι αυτό όχι για λόγους διανοητικού εκλεκτισμού. Αλλά πιστεύουμε ότι υπηρετούμε πολύ καλύτερα το δημόσιο διάλογο επιχειρώντας δυο πράγματα: να χρησιμοποιήσουμε ποιοτικά στοιχεία στην ανάλυσή μας και να προωθήσουμε το διάλογο ανάμεσα στις εναλλακτικές προτάσεις.

    Για το λόγο αυτό προσκαλέσαμε επαγγελματίες, πανεπιστημιακούς και ακτιβιστές οι οποίοι εμπλούτισαν, με την ποικιλία και την αντιπαράθεση των απόψεών τους, την έκθεση.

    Αισιοδοξούμε ότι η συνέχιση αυτού του προγράμματος θα συμβάλλει ώστε να ξεκινήσει ο διάλογος ανάμεσα στις διαφορετικές απόψεις. Φυσικά, υπάρχουν και άλλοι τρόποι, αλλά το συγκεκριμένο πρόγραμμα μπορεί να συμβάλλει σημαντικά. Αυτή η δουλειά οφείλει πολλά στη γενναιόδωρη και ανιδιοτελή συμβολή πολλών ανθρώπων που μας χάρισαν τις ιδέες, τις προτάσεις και το χρόνο τους. Ως ομάδα που εργάζεται στο συγκεκριμένο πρόγραμμα και μέλη του transform! είμαστε ιδιαίτερα ευγνώμονες σε καθέναν από αυτούς. 

    Η έκθεση προέκυψε μετά από αρκετές προκαταρκτικές συναντήσεις, επαφές με πολλούς ανθρώπους, και ένα εργαστήριο που έγινε στις Βρυξέλες στις 13 και 14 Οκτωβρίου 2016. Κατά την προετοιμασία της, στείλαμε το πρώτο προσχέδιο σε όλους όσους συμμετείχαν σε αυτή την πρωτοβουλία. Τα σχόλια και οι διορθώσεις τους συνέβαλαν στον εμπλουτισμό της.

    Η συζήτηση συνεχίζεται και φαίνεται ότι θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια: οι δραστηριότητες της ΕΕ στο πεδίο της οικονομικής και νομισματικής ένωσης δεν έχουν σταματήσει και δεν θα σταματήσουν. Ένα από τα πιο σημαντικά συμπεράσματα αυτής της δουλειάς είναι ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «κρίση» στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε αντίθεση με την κάπως μηχανιστική ιδέα ότι η ΕΕ θα αντέξει απέναντι στην απειλή της διάλυσης του ευρώ ή της οικονομικής και νομισματικής ένωσης, η έκθεση υποστηρίζει ότι οι οικονομικές και πολιτικές ελίτ της Ευρώπης έχουν ισχυρό συμφέρον να διατηρηθεί η ΕΕ και ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, το σχέδιο θα διατηρηθεί και θα ενισχυθεί. Ο ευρωπαϊκός γύρος των εθνικών εκλογών ήταν κομβικής σημασίας και φαίνεται ότι τα εκλογικά αποτελέσματα –συμπεριλαμβανομένων των εκλογών στο Ηνωμένο Βασίλειο- δεν θα μπορούσαν να είναι πιο ευνοϊκά για τις κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις. 

    Επομένως, το ενδεχόμενο της διάλυσης του ευρωπαϊκού σχεδίου αποκλείστηκε. Μένει, ωστόσο, να δούμε τι πρέπει να κάνουμε, να λέμε και να προτείνουμε, σε μια συγκυρία που η ΕΕ αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής στις χώρες μας. Αισιοδοξούμε ότι η έκθεση προσφέρει μια εναργή ανάλυση για ένα θέμα που είναι ύψιστης σημασίας για τις δυνατότητές μας να παρουσιάσουμε εναλλακτικά σενάρια, ως δυνάμεις της πολιτικής αλλαγής,. 

    Τα μέλη της Ομάδας Εργασίας transform! για την οικονομική διακυβέρνηση

    PedroChaves: Συντονιστής

    Μέλη: ElisabettaCangelosi, SigfridoRamírez, ChristakisGeorgiou, DimitriZurstrassen, PabloSánchez, JudithDellheim, AngelinaGiannopoulou

    Στο Εργαστήριο με τον τίτλο: «Είναι δυνατόν να αλλάξει η οικονομική διακυβέρνηση της ΕΕ;» (IsitpossibletoreformEUeconomicgovernance?) που έγινε στις Βρυξέλες στις 13 και 14 Οκτωβρίου 2016 συμμετείχαν οι:

    MáximeBenatouil, MaiteMola, PedroChaves, SigfridoRamírez, KennethHaar, AgustínJosé Menéndez, DanielAlbarracín, DimitriZurstrassen, KatherineSifakis, RamónBoixadera, JudithDellheim, VladimirCvijanovic, BrunoEstrada, ChristakisGeorgiou, ElisabettaCangelosi, CorinneGobin, GabrielMoreno, PabloSánchez, PalomaLópez, PaulJorion

    Συνοπτική παρουσίαση

    Το θεσμικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε για την άσκηση της οικονομικής πολιτικής στην ΕΕ μετά τη Συνθήκη του Μάαστριχτ ήταν ημιτελές και ανισοβαρές. Το βασικό θεσμικό μειονέκτημά του ήταν ότι ενώ η νομισματική πολιτική ασκείται σε κεντρικό επίπεδο, οι δημοσιονομικές, μισθολογικές και τραπεζικές πολιτικές παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένες. Ιδιαίτερα κρίσιμο αποδείχθηκε το ότι το θεσμικό πλαίσιο δεν προέβλεψε ένα μηχανισμό χορήγησης δανείων στα κράτη μέλη που δεν μπορούν να τα αντλήσουν από αλλού και δεν περιέγραψε με σαφήνεια το ρόλο του συστήματος του ευρώ στη διατήρηση της χρηματοοικονομικής σταθερότητας. Η Ευρωζώνη δεν είχε τις κατάλληλες εξουσίες ώστε να εγγυάται τον ακίνδυνο δανεισμό των κρατών που εμφανίζουν δημόσιο χρέος και να αντιμετωπίζει ενδεχόμενες επιθέσεις, ιδιαίτερα τις λεγόμενες ασύμμετρες επιθέσεις, η ηπιότερη αντιμετώπιση των οποίων απαιτεί μεταφορές από τη μια περιφέρεια στην άλλη.     

    Η κρίση της ευρωζώνης ανέδειξε τα ελαττώματα που εμφάνιζε η αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης και οδήγησε σε περισσότερο ή λιγότερο ουσιαστικές θεσμικές καινοτομίες, με στόχο τη γεφύρωση των πιο κραυγαλέων ανισοτήτων. Αντιμετωπίστηκε η έλλειψη ενός μηχανισμού δανεισμού στον οποίο να προσφεύγουν τα κράτη μέλη και αποσαφηνίστηκε ο ρόλος του συστήματος του ευρώ για τη διατήρηση της οικονομικής σταθερότητας, ενώ με τις μεταρρυθμίσεις για την τραπεζική ένωση, η τραπεζική πολιτική ασκείται πλέον σε κεντρικό επίπεδο. Όμως, οι δημοσιονομικές και μισθολογικές πολιτικές παραμένουν αποκεντρωμένες, παρά τα κάποια δοκιμαστικά βήματα που στόχευαν στον καλύτερο συντονισμό των πολιτικών των κρατών μελών. Έτσι, κάποιοι από τους βασικούς μοχλούς της οικονομικής πολιτικής στην Ευρωζώνη, όπως η δημοσιονομική και μισθολογική πολιτική της Γερμανίας, αντιμετωπίζονται με μόνο κριτήριο το πώς η Γερμανία θα ανταποκρίνεται καλύτερα στα κριτήρια του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, ανεξάρτητα από τις ανάγκες της Ευρωζώνης ως συνόλου.     

    Η κρίση στην Ευρωζώνη κατέστησε σαφείς τις οικονομικές επιπτώσεις των ελαττωμάτων που εμφάνιζε η αρχιτεκτονική της οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ. Η ενιαία νομισματική πολιτική προσέδωσε τεράστια ώθηση στις ελλειμματικές οικονομίες των κρατών μελών και τροφοδότησε διάφορες φούσκες, κυρίως στην αγορά ακινήτων. Ο αποκεντρωμένος χαρακτήρας της τραπεζικής πολιτικής τροφοδότησε περισσότερο αυτές τις φούσκες, καθώς όλα τα κράτη μέλη προσπάθησαν να προστατεύσουν και να στηρίξουν τις τράπεζές τους. Τέλος, ο αποκεντρωμένος χαρακτήρας των δημοσιονομικών και των μισθολογικών πολιτικών επέτρεψε στη Γερμανία να εφαρμόζει πολιτική ανταγωνιστικού αποπληθωρισμού η οποία συνέβαλε στη συσσώρευση των μακροοικονομικών ανισορροπιών εντός της Ευρωζώνης.     

    Το πλαίσιο οικονομικής πολιτικής της ΕΕ, παρά τις όποιες καινοτομίες εισήχθησαν σε συνθήκες πίεσης κατά τη διάρκεια της κρίσης, ενίσχυσε τις υφεσιακές τάσεις που είχε δημιουργήσει η κερδοσκοπική κρίση της περιόδου 2010-12 και επέβαλε την ασύμμετρη προσαρμογή των ελλειμματικών κρατών μελών. Η δημιουργία ενός ύστατου μηχανισμού δανεισμού των κρατών και οι αντισυμβατικές νομισματικές πολιτικές του συστήματος του ευρώ επιβράδυναν τη δημιουργία μακροοικονομικών ανισορροπιών, αλλά η επιμονή στον αποκεντρωμένο χαρακτήρα της δημοσιονομικής πολιτικής και η άρνηση στη συνεργασία ανάμεσα στις δημοσιονομικές αρχές των κρατών μελών κατέστησαν τη συνολική δημοσιονομική πολιτική της Ευρωζώνης προκυκλική και περιοριστική μέχρι το 2014. Επιπλέον, ο αποκεντρωμένος χαρακτήρας της τραπεζικής πολιτικής επιβράδυνε την εξυγίανση των τραπεζικών ισολογισμών και επιμήκυνε την οικονομική κρίση -οδηγώντας σε πιστωτική ασφυξία την τραπεζική αγορά– η οποία επιβάρυνε ακόμη περισσότερο την οικονομική δραστηριότητα της Ευρωζώνης. Η συνολική τάση της Ευρωζώνης από το 2010 και μετά, είναι έντονα αποπληθωριστική.  

    Οι θεσμικές καινοτομίες που εισήχθησαν για να αντιμετωπιστεί η κρίση της Ευρωζώνης είχαν και σοβαρές θεσμικές επιπτώσεις: οι κυριότερες εξουσίες μετατοπίστηκαν από το εθνικό στο ευρωπαϊκό επίπεδο διακυβέρνησης με ανορθόδοξο και αυτοσχέδιο τρόπο. Η μετατόπιση αυτή έγινε εις βάρος της δημοκρατικής νομιμότητας και λειτουργίας, γιατί είχε ως συνέπεια την ενίσχυση της εκτελεστικής λειτουργίας των κυβερνήσεων εις βάρος της νομοθετικής. Αυτός ο «εκτελεστικός φεντεραλισμός» είναι ασύμμετρος, γιατί το γεγονός ότι τα κράτη μέλη δεν έχουν τη δυνατότητα να εφαρμόζουν ανεξάρτητες πολιτικές στα δημοσιονομικά, την οικονομία και την αγορά εργασίας, σημαίνει ότι λειτουργεί με τη λογική της μεγαλύτερης διαπραγματευτικής ισχύος, που ενδυναμώνει τα κράτη μέλη που εμφανίζουν πλεονάσματα εις βάρος εκείνων που εμφανίζουν ελλείμματα. Επίσης, η εξάρτηση μεταξύ των κυβερνήσεων παραβιάζει την ισχύουσα συνταγματική συμφωνία η οποία βασίζεται στις νομοθετικές πρωτοβουλίες της Κομισιόν και τις κοινές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Κοινοβουλίου. Ως τέτοιος, έχει πυροδοτήσει μια κρίση θεσμικής συναίνεσης.       

    Η επίδραση της κρίσης της Ευρωζώνης στην πολιτική στάση των πολιτών είναι λιγότερο ευδιάκριτη. Η ενίσχυση του εργατικού κινήματος και των εργατικών αγώνων, η εκλογική άνοδος της λαϊκιστικής δεξιάς και του ευρωσκεπτικισμού, αποτελούν σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη τάσεων που είχαν εμφανιστεί πριν από την κρίση της Ευρωζώνης και δε φαίνεται να επηρεάστηκαν σημαντικά από αυτήν. Αυτό που κυρίως δημιούργησε η κρίση, είναι η πόλωση των ευρωπαίων πολιτών, ανάμεσα στους οπαδούς της δημοσιονομικής πειθαρχίας από τα κράτη μέλη που εμφανίζουν πλεόνασμα και στους αριστερούς που απορρίπτουν τη δημοσιονομική προσαρμογή, από τα κράτη που έχουν έλλειμμα.   

    Στόχος της έκθεσης

    Στόχος της έκθεσης είναι να παρουσιάσει τις εξελίξεις στην αρχιτεκτονική της οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ, με έμφαση στον τρόπο που η κρίση στην Ευρωζώνη επηρέασε αυτές τις εξελίξεις, και να περιγράψει τις οικονομικές και τις πολιτικές συνέπειές της.

    Η κρίση στην Ευρωζώνης και οι επιπτώσεις της συνιστούν τις σημαντικότερες πολιτικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών στην Ευρώπη. Κατά γενική παραδοχή, η κρίση έπληξε τον πυρήνα των θεσμικών βάσεων της ΕΕ και ανέδειξε την παντελώς  ημιτελή φύση της συνολικής οικονομικής πολιτικής της. Σχεδόν όλοι οι σχολιαστές συμφωνούν ότι η Ευρωζώνη πρέπει να προχωρήσει σε μεγαλύτερη ενοποίηση, αν θέλει να αποτρέψει, όχι μόνο παρόμοιες κρίσεις στο μέλλον, αλλά και το ενδεχόμενο της διάλυσής της.

    Όπως σημειώνεται στην έκθεση, η κρίση οδήγησε στη δημιουργία πολύ σημαντικών θεσμικών καινοτομιών. Όμως, χρειάζεται να γίνουν πολλά ακόμη, εφόσον και οι βασικοί πολιτικοί παίκτες που ενέχονται στη διαδικασία, δηλαδή, η Κομισιόν, η ΕΚΤ, η γερμανική και η γαλλική κυβέρνηση, έχουν εκφράσει την πρόθεσή τους να εξετάσουν το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός υπουργείου οικονομικών της Ευρωζώνης με ανεξάρτητο προϋπολογισμό. Στη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου το Δεκέμβριο του 2015, συζητήθηκε η «Έκθεση των Πέντε Προέδρων» για την ολοκλήρωση της οικονομικής και νομισματικής ένωσης της ΕΕ και αποφασίστηκε το Συμβούλιο να επανέλθει στη συζήτηση περί «δημοσιονομικής ικανότητας» της Ευρωζώνης στην επόμενη συνεδρίασή του, το Δεκέμβριο του 2017, μετά τη διενέργεια των εκλογών σε Γαλλία και Γερμανία.   

    Η έκθεση χωρίζεται σε δυο μέρη. Το πρώτο εξετάζει την ιστορία των θεσμών οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ πριν και μετά την κρίση στην Ευρωζώνη. Στο δεύτερο μέρος εξετάζονται πρώτα οι οικονομικές επιπτώσεις του θεσμικού πλαισίου, και πάλι πριν και μετά την κρίση. Στη συνέχεια, περιγράφονται οι πολιτικές επιπτώσεις της κρίσης της Ευρωζώνης, τόσο αναφορικά με τη συνταγματική ρύθμιση της ΕΕ, όσο και με την πολιτική στάση των πολιτών της Ευρωζώνης.

    Περιεχόμενα

    Η εξέλιξη των θεσμών οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ μετά το Μάαστριχτ

    Α) Η αρχιτεκτονική της οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ πριν από την κρίση της Ευρωζώνης: οι θεσμικές ανισότητες μιας ημιτελούς ΟΝΕ

    Β) Οι καινοτομίες της περιόδου της κρίσης στην Ευρωζώνη: δοκιμαστικά βήματα για τη διόρθωση των ανισορροπιών

    Οι οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις της αρχιτεκτονικής της οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ

    Α) Οικονομικές επιπτώσεις

    Ι. Η πορεία προς την κρίση της Ευρωζώνης: οι οικονομικές φούσκες και η αύξηση των μισθολογικών ανισοτήτων οδηγούν σε μακροοικονομικές ανισορροπίες και προλειαίνουν το έδαφος για την κρίση κερδοσκοπικού χαρακτήρα της περιόδου 2010-2012

    ΙΙ. Η οικονομική πορεία της Ευρωζώνης από την κρίση και μετά: η ασύμμετρη προσαρμογή στο πλαίσιο του αποπληθωρισμού και οι υφεσιακές επιπτώσεις της την περίοδο 2011-13

    Β) Οι πολιτικές επιπτώσεις της κρίσης της Ευρωζώνης

    Ι. Η μεταφορά και άλλων εξουσιών στο ευρωπαϊκό επίπεδο και η υιοθέτηση του ασύμμετρου εκτελεστικού φεντεραλισμού στο πεδίο της δημοσιονομικής πολιτικής

    ΙΙ. Η πόλωση ανάμεσα στους Βορειοευρωπαίους οπαδούς της δημοσιονομικής πειθαρχίας και τους Νοτιοευρωπαίους που απορρίπτουν τις περικοπές δαπανών και τη διαρθρωτική προσαρμογή, στο πλαίσιο των μακροπρόθεσμων δομικών αλλαγών στην πολιτική στάση των πολιτών της ΕΕ.  

    For the full ePaper, please refer to the PDF on the right.

    Μετάφραση: Καλλιόπη Αλεξοπούλου