• Κείμενο πολιτικής
  • Μια αριστερή απάντηση στην κρίση ασύλου και τη μεταναστευτική πολιτική

  • Γκρέγκορι Μαουζέ | 08 Oct 15 | Posted under: Ρατσισμός/Μετανάστευση
  • Το παρόν άρθρο πολιτικών συμβουλών περιλαμβάνει μια επισκόπηση της σημερινής πολιτικής της ΕΕ αναφορικά με τη μετανάστευση και το άσυλο, καθώς και συστάσεις και προτάσεις για την εφαρμογή διαρθρωτικών μέτρων. Όλα αυτά, με σύντομο, σαφή και ακριβή τρόπο.

    I. Εισαγωγή

    Τα μέτρα που παρουσιάζονται σε αυτό το κείμενο επιδιώκουν να σκιαγραφήσουν τα βασικά σημεία μιας προοδευτικής πολιτικής για το άσυλο και τη μετανάστευση. Στηρίζονται στην καθολικότητα των δικαιωμάτων, η οποία απαιτεί να λάβουμε υπόψη μας και τα συμφέροντα των πληθυσμών του Βορρά και του Νότου, αλλά και εκείνα των μεταναστών. Παρότι αρκετά από τα παρακάτω μέτρα αφορούν την κοινωνική και ανθρωπιστική κρίση και, ως τέτοια, πρέπει να εφαρμοστούν το συντομότερο δυνατόν, θα έπρεπε, σε μια ιδανική θεώρηση, να αποτελούν μέρος μιας γενικότερης, βιώσιμης στρατηγικής. 

    II. Η σημερινή κατάσταση

    Μεταξύ της 1ης Ιανουαρίου και της 1ης Σεπτεμβρίου 2015, πάνω από 350.000 άνθρωποι προσπάθησαν να περάσουν στην Ευρώπη από τη Μεσόγειο (σε σύνολο 219.000 το 2014). Είναι το μεγαλύτερο μεταναστευτικό ρεύμα που έχει γνωρίσει η Ευρώπη από την περίοδο του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου και μετά. Οι άνθρωποι αυτοί έρχονται κυρίως από χώρες που σπαράσσονται από τον πόλεμο, την πολιτική αστάθεια ή τις διώξεις [1], επομένως, στην πλειονότητά τους πληρούν τα κριτήρια του πρόσφυγα [2] σύμφωνα με τους ορισμούς της Σύμβασης της Γενεύης. Τα σημεία στα οποία φτάνουν οι μετανάστες έχουν αλλάξει γιατί τα αντιμεταναστευτικά μέτρα έχουν ενισχυθεί. Η κατασταλτική πολιτική απέναντι στη μετανάστευση οδήγησε σε αύξηση των κινδύνων για τους μετανάστες και, κατά συνέπεια, σε μια εκθετική άνοδο του αριθμού των μοιραίων ναυαγίων, κατά μήκος του κεντρικού διαύλου της Μεσογείου που ενώνει την Τουρκία και τη Λιβύη με την Ιταλία. Από το 2000, καταγράφηκαν σχεδόν 28.000 θάνατοι στις θάλασσες που περιβάλλουν την Ευρώπη [3]. Μέχρι την 1η Σεπτεμβρίου 2015, είχαν καταγραφεί 2.642 θάνατοι στη θάλασσα για το 2015 (ενώ για ολόκληρο το 2014 ο αντίστοιχος αριθμός ανερχόταν σε 3.500) [4]. Το 2014, οι θάνατοι στη Μεσόγειο αποτελούσαν το 75% του συνολικού αριθμού θανάτων μεταναστών κατά τη διάρκεια της μετακίνησής τους, σε παγκόσμια κλίμακα.

    III. Η πολιτική της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο

    Μετά το τέλος της επίσημης μετανάστευσης, τη δεκαετία του 1970, οι πολιτικές των Δυτικοευρωπαϊκών χωρών υιοθέτησαν τη διάκριση ανάμεσα στους αιτούντες άσυλο και στους «οικονομικούς μετανάστες». Αιτούντες άσυλο είναι όσοι αιτούνται μέτρα για την προστασία της ζωής τους εξαιτίας των κινδύνων που διατρέχουν στη χώρα τους. Οι οικονομικοί μετανάστες, όμως, αν εξαιρέσουμε τις περιπτώσεις των «επιλεκτικών» μεταναστών, γενικά στερούνται σαφών κριτηρίων κατάταξης, γεγονός που τους καθιστά παράνομους. Συχνά γίνονται θύματα βίαιων απελάσεων, μετά από αστυνομική κράτηση η οποία μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 18 μήνες (όριο που τέθηκε από την «Οδηγία Επιστροφής» το 2008). Πάνω από 400 κέντρα κράτησης έχουν καταγραφεί σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι ευρωπαϊκές χώρες οργανώνουν σε τακτά χρονικά διαστήματα κοινές επιχειρήσεις οι οποίες, συχνά υπό το πρόσχημα της εξάρθρωσης των δικτύων διακινητών ανθρώπων, στην πραγματικότητα αποτελούν επιχειρήσεις-σκούπα εναντίον των μεταναστών χωρίς χαρτιά, όπως η επιχείρηση MosMaiorumπου πραγματοποιήθηκε το 2014. Εκτιμάται ότι από το 2000 μέχρι σήμερα, έχουν ξοδευτεί 11,3 δις ευρώ για τη βίαιη απέλαση εκατομμυρίων ανθρώπων από την ΕΕ.    

    Ταυτόχρονα, η δημιουργία της ζώνης Σένγκεν, που αφορά την ελεύθερη μετακίνηση εντός της ΕΕ, το 1995, συνοδεύτηκε από μια σημαντική κατάργηση των εξωτερικών συνόρων, το κόστος της οποίας από το 2005 και μετά υπολογίζεται σε 1,6 δις ευρώ [5]. Από το 2005, η ζώνη Σένγκεν συντονίζεται από τη Φρόντεξ, με έναν προϋπολογισμό ο οποίος διαρκώς αυξάνεται (142.606.000 ευρώ το 2015). Η Φρόντεξ δέχεται συχνά επικρίσεις για την αδιαφάνεια που περιβάλλει τις επιχειρήσεις της, με ιδιαίτερη αναφορά στην απουσία κατανομής των ευθυνών σε περιπτώσεις παραβίασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου. 

    Οι ΜΚΟ και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες συχνά καταφέρονται ενάντια στις συνέπειες που έχει η λογική της Ευρώπης-φρούριο που βρίσκεται σε κατάσταση πολιορκίας στη συνειδητοποίηση της ανάγκης προστασίας των προσφύγων, και γενικότερα στο σεβασμό των δικαιωμάτων των προσφύγων. Οι πολυάριθμοι περιορισμοί που είναι σε ισχύ έχουν καταστήσει το δικαίωμα στο άσυλο έναν μηχανισμό διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Σε επίπεδο ΕΕ, η ρύθμιση Δουβλίνο 2 απαγορεύει την υποβολή αίτησης ασύλου σε περισσότερες από μία χώρες της ΕΕ, και οι πρόσφυγες μπορούν να στέλνονται πίσω στην πρώτη χώρα στην οποία και έκαναν την αίτησή τους. Η ρύθμιση αυτή συνεπάγεται δυσανάλογη πίεση για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης. Το 2014, η ΕΕ δέχτηκε 626.700 αιτήσεις ασύλου, κατανεμημένες πολύ άνισα μεταξύ των κρατών μελών, καθένα από τα οποία έχει τη δική του διαδικασία χορήγησης ασύλου.  

    IV. Η ανταπόκριση της Ευρώπης στην ανθρωπιστική κρίση

    Ο ολέθριος φόρος που πληρώνουν οι πρόσφυγες σε ανθρώπινες ζωές οι οποίες χάνονται στα πολυάριθμα ναυάγια δεν επέφερε καμιά σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν το ζήτημα οι ευρωπαίοι ηγέτες. Η προσέγγισή τους στο θέμα της μετανάστευσης εστιάζεται, σε διαφορετικό βαθμό βέβαια, στην ασφάλεια [6], με αποτέλεσμα η διαχείριση του ζητήματος να ανατίθεται στις δυνάμεις ασφαλείας και το στρατό που είναι απολύτως ακατάλληλοι για την αντιμετώπιση μιας τέτοιας ανθρωπιστικής κρίσης. Ορισμένοι ηγέτες είναι τόσο κυνικοί, που επικρίνουν τις θαλάσσιες επιχειρήσεις διάσωσης, με το επιχείρημα ότι ενθαρρύνουν τους μετανάστες να έρχονται στην ΕΕ.  Γι’ αυτό το λόγο και, εξαιτίας της απουσίας οποιασδήποτε αλληλεγγύης εκ μέρους της Ευρώπης, η ιταλική επιχείρηση με το όνομα Η Θάλασσά Μας (MareNostrum), που είχε σώσει πάνω από 150.000 ναυαγούς από τον Οκτώβριο του 2013 μέχρι τον Νοέμβριο του 2014, αναγκάστηκε να διακόψει τη λειτουργία της και να δώσει τη θέση της στην Επιχείρηση Τρίτων (OperationTriton), το συντονισμό της οποίας έχει η Φρόντεξ. Η Φρόντεξ, όμως, δεν έχει τις ίδιες φιλοδοξίες, ενώ εστιάζει κυρίως στην επιτήρηση.  

    Ούτε, όμως, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 23ης Απριλίου 2015, που συνήλθε μετά από το πιο πολύνεκρο ναυάγιο ( 900 θάνατοι) που έχει καταγραφεί στα ευρωπαϊκά σύνορα, ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες. Εστίασε στο ζήτημα της διακίνησης, προκειμένου να απαλλάξει κι άλλο την ΕΕ από τις ευθύνες της, και αποφάσισε τον τριπλασιασμό του προϋπολογισμού της Φρόντεξ χωρίς καμιά αλλαγή του επιχειρησιακού της ρόλου, ο οποίος δεν επιτρέπει τη χρήση προληπτικών μέτρων διάσωσης [7]. Ακόμη, αποφάσισε την ενίσχυση της συνεργασίας ανάμεσα στις χώρες υποδοχής ή διέλευσης, θέτοντας σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο την ανάγκη προστασίας των προσφύγων …. Κοντολογίς, ο Συμβούλιο διατηρεί την ψευδαίσθηση ότι είναι δυνατό να σταματήσει η σφαγή στη Μεσόγειο χωρίς να εγκαταλειφθεί η νοοτροπία του πολιορκούμενου φρουρίου. 

    Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να διορθωθούν οι αστοχίες του μηχανισμού χορήγησης ασύλου  Δουβλίνο 2 μέσω της επιβολής ποσοστώσεων, αναιρέθηκε από την ευθεία άρνηση ορισμένων κρατών μελών. Παρότι η κατακόρυφη αύξηση των προσφυγικών ροών το καλοκαίρι του 2015 οδήγησε σε ορισμένα θετικά μέτρα (ιδιαίτερα το μορατόριουμ των απελάσεων προς τη Συρία που θέσπισε η Γερμανία), δε διαφαίνεται καμιά μακροπρόθεσμη λύση που να βάζει τέλος στους μαζικούς πνιγμούς της Μεσογείου. Ο αυξανόμενος αριθμός μεταναστών που δεν κρίνονται κατάλληλοι για τη χορήγηση ασύλου πληρώνουν το τίμημα μιας δειλής και άδικης προσέγγισης στο ζήτημα των προσφύγων, εφόσον η προτεραιότητα δίνεται στην επίσπευση της απέλασης των αιτούντων που δεν πληρούν τα κριτήρια.  

    V. Προτάσεις

    V.1. Μέτρα έκτακτης ανάγκης

    V.1.1. Διαχείριση των συνόρων: προτεραιότητα στον άνθρωπο 

    Όσο αποτελεσματικά κι αν είναι τα μέτρα αντιμετώπισης των λόγων για τους οποίους οι μετανάστες εγκαταλείπουν της χώρες καταγωγής τους, δεν μπορούν να σταματήσουν άμεσα και αποτελεσματικά τις σημερινές μεταναστευτικές ροές. Επείγει να εγκαταλειφθεί η λογική της ασφάλειας που κυριαρχεί στις πολιτικές των συνοριακών ελέγχων και να αντικατασταθεί από μια προσέγγιση που σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα. Η λογική επιτήρησης από τη Φρόντεξ πρέπει να εγκαταλειφθεί άπαξ και δια παντός, μέσω της διάλυσης της υπηρεσίας ή της ριζικής αλλαγής του ρόλου της, και να αναληφθεί μια τεράστια θαλάσσια επιχείρηση διάσωσης, με σαφή στόχο την πρόληψη μελλοντικών ναυαγίων και τη διενέργεια θαλάσσιων διασώσεων. Επείγει, επίσης, να εγκαταλειφθεί η παράδοση της «ανάθεσης» των συνοριακών ελέγχων σε χώρες που δε σέβονται τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. 

    V.1.2.  Να εγγυηθούμε τη νόμιμη πρόσβαση στην ΕΕ

    Τα στρατιωτικά μέτρα και ο εκφοβισμός που στόχευαν να αποθαρρύνουν τις αναχωρήσεις για την Ευρώπη  απέτυχαν παταγωδώς, γιατί η μετανάστευση είναι απόρροια του ενστίκτου επιβίωσης απέναντι σε μια επείγουσα κατάσταση που δεν μπορεί να ανακόψει κανένα σύνορο, όσο καλά φυλαγμένο κι αν είναι. Επιπλέον, η προσφυγή στα εγκληματικά δίκτυα διακίνησης που ανθούν παγκοσμίως, είναι αποτέλεσμα των εξαιρετικά περιοριστικών μέτρων που υιοθετεί η μεταναστευτική πολιτική. Επομένως, μόνος τρόπος για να αποφευχθούν οι αναχωρήσεις μέσω θαλάσσης είναι η διευκόλυνση της πρόσβασης στην Ευρώπη από νόμιμους διαύλους. Οι θάνατοι που προκαλούνται από τη διαχείριση της μετανάστευσης θα μπορούσαν να μειωθούν δραστικά μέσω της μαζικής χορήγησης μιας ανθρωπιστικής βίζας σε ανθρώπους που εγκαταλείπουν εμπόλεμες περιοχές ή περιοχές με πολιτική αστάθεια. Όσον αφορά τους μετανάστες που δεν καλύπτονται από τη Σύμβαση της Γενεύης, πρέπει γρήγορα να θεσπιστούν τρόποι νόμιμης πρόσβασης στην ΕΕ, σε συνεργασία με τις χώρες διέλευσης και τις χώρες αναχώρησης, με στόχο να σταματήσουν οι μετανάστες να προσφεύγουν στα εγκληματικά δίκτυα των διακινητών. Μακροπρόθεσμα, θα πρέπει να συζητήσουμε για τη σταδιακή θέσπιση περιοχών ελεύθερης μετακίνησης και εγκατάστασης ανάμεσα στη χώρα υποδοχής και τη χώρα προέλευσης, καθώς και για την εφαρμογή μέτρων που διασφαλίζουν το δικαίωμα στη μετακίνηση, ενώ ταυτόχρονα περιφρουρούν το κοινωνικό μοντέλο της εκάστοτε χώρας υποδοχής.

    V.1.3. Να ξαναδώσουμε νόημα στην έννοια του πολιτικού ασύλου

    Εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, για της χώρες της Δύσης το άσυλο απέβη εργαλείο διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Μπορούμε να ξαναδώσουμε στην έννοια του ασύλου το αρχικό της νόημα αν ενστερνιστούμε ξανά το πνεύμα της Συνθήκης της Γενεύης και διασφαλίσουμε ότι οι αιτήσεις ασύλου θα εξετάζονται δίκαια και ξεχωριστά για κάθε περίπτωση. Αυτό, όμως, συνεπάγεται την κατάργηση του καταλόγου με τις «ασφαλείς χώρες προέλευσης», οι πολίτες των οποίων δεν έχουν σχεδόν καμία πιθανότητα χορήγησης ασύλου [8]. Θα πρέπει, επίσης, να ληφθούν αυστηρά μέτρα που θα διασφαλίζουν την αξιοπρεπή υποδοχή των προσφύγων, γεγονός που συνεπάγεται τη συνεχή παρουσία κέντρων υποδοχής τα οποία θα λειτουργούν σε περιπτώσεις ανάγκης. Συγχρόνως, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πρέπει να ενεργοποιήσει την, αδρανοποιημένη, Οδηγία «Προσωρινής Προστασίας» του 2001, σύμφωνα με την οποία οι πρόσφυγες δικαιούνται προστασίας υπό τον μοναδικό όρο να προέρχονται από μια χώρα που αντιμετωπίζει σοβαρή ανθρωπιστική κρίση.  

    V.1.4.  Εναρμόνιση από τα κάτω προς τα πάνω

    Η εναρμόνιση των ευρωπαϊκών πολιτικών για το άσυλο πρέπει να γίνει από τα κάτω προς τα πάνω, είτε αφορά τις διαδικασίες υποδοχής, τους χρόνους αναμονής ή τα δικαιώματα που χορηγούνται στους αιτούντες. Η συγκέντρωση των προσφύγων στις χώρες διέλευσης της Νότιας Ευρώπης απαιτεί άμεση δράση, προκειμένου οι αιτούντες να κατανεμηθούν στα ευρωπαϊκά κράτη με πιο δίκαιο τρόπο. Οι υποχρεωτικές ποσοστώσεις που πρότεινε η Επιτροπή και ορισμένοι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά δεδομένα του μεταναστευτικού κινήματος. Θα ήταν καλύτερο η κατανομή αυτή να στηρίζεται στις ατομικές προτιμήσεις για λόγους, είτε επανένωσης των οικογενειών, είτε αναζήτησης θέσεων εργασίας και να συνοδεύεται από τη θέσπιση ενός ευρωπαϊκού οικονομικού μηχανισμού αλληλεγγύης ο οποίος θα στηρίζει τις χώρες που δέχονται τον μεγαλύτερο αριθμό αιτήσεων [9]. Η συμφωνία Δουβλίνο 2 πρέπει να ακυρωθεί, προκειμένου να «ανατραπεί η ισχύουσα λογική, επιτρέποντας στους αιτούντες άσυλο να καταθέτουν τις αιτήσεις τους στη χώρα της επιλογής τους μέσα στα όρια της ΕΕ» [10], σύμφωνα με τη διατύπωση του Ειδικού Εισηγητή για θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων των προσφύγων.

    V.1.5. Μια μεταναστευτική πολιτική που στηρίζεται στο νόμο

    Παρότι είναι πολύ σημαντικό να διατηρηθεί το δικαίωμα στο άσυλο, είναι εξίσου σημαντικό να διασφαλίσουμε ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα όλων των προσφύγων τυγχάνουν σεβασμού, με έμφαση σε όσους βρίσκονται σε μη κανονική κατάσταση. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Προστασία των Δικαιωμάτων Όλων των Εργαζόμενων Μεταναστών και των Οικογενειών τους μπορεί να αποτελέσει μια καλή βάση για μια εναλλακτική πολιτική μετανάστευσης. Το κείμενό της, που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 1990 και επικυρώθηκε από 47 κράτη -κανένα εκ των οποίων δεν ήταν βιομηχανική χώρα- και που καλύπτει κάθε βήμα και κάθε πλευρά του μεταναστευτικού ταξιδιού, είναι μια απόπειρα εφαρμογής όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο σε θέματα μετανάστευσης. Οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει, επιπλέον, να θεσπίσουν το συντομότερο δυνατόν, σαφή κριτήρια εξομάλυνσης των περιπτώσεων που δεν ανταποκρίνονται στο ισχύον προσφυγικό προφίλ, με στόχο την επίλυση του νομικού κενού στο οποίο βρίσκονται εκατομμύρια άνθρωποι που αναγκάζονται να ζουν στο κοινωνικό περιθώριο, χωρίς κανένα νομικό καθεστώς (βλ. τμήμα V.3.1).

    V.1.6. Ενάντια στη χρήση του μεταναστευτικού ως εργαλείου

    Ένα ουσιαστικό στοιχείο μιας προοδευτικής μεταναστευτικής πολιτικής είναι η πρόληψη ώστε το μεταναστευτικό να μη χρησιμοποιείται ως εργαλείο, προκειμένου να ωφεληθούν οι οικονομίες των χωρών υποδοχής, όπως υποστηρίζουν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί. Θα μπορούσαμε, φυσικά, να πούμε πολλά καλά για τη συμπεριφορά των εργοδοτών –οι οποίοι, περιττό να ειπωθεί, έχουν τη δική τους ατζέντα- σε ορισμένες χώρες, όπως η Γερμανία, που διευκολύνουν την πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Όμως, αυτή η προσέγγιση είναι μερικώς υπεύθυνη για την «επιλεκτική μετανάστευση», η οποία οδηγεί σε μια επιβλαβή διαρροή εγκεφάλων από τις χώρες του Νότου. Μια εναλλακτική προσέγγιση θα διευκόλυνε την είσοδο και την έξοδο ανάμεσα στη χώρα υποδοχής και τη χώρα προέλευσης, έτσι ώστε η αποκτημένη γνώση και εμπειρία να μπορούν να χρησιμοποιηθούν και στη χώρα προέλευσης. Όσον αφορά τους μετανάστες με υψηλή εξειδίκευση (η μετανάστευση των οποίων επιφέρει ιδιαίτερη ζημιά στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες), θα πρέπει να αναληφθούν οικονομικές πρωτοβουλίες, σε συνεργασία με τις χώρες προέλευσης, οι οποίες θα τους ενθαρρύνουν να επιστρέφουν σε αυτές. 

    V.2. Διαρθρωτικά μέτρα

    V.2.1. Να βάλουμε ένα τέλος στην αυξανόμενη περιφερειακή αστάθεια

    Για να σταματήσουμε την αφόρητη ανθρωπιστική κρίση που βρίσκεται στη ρίζα του σημερινού κύματος προσφύγων χρειάζεται να σταματήσει η ενίσχυση των συγκρούσεων σε όλο τον κόσμο για στρατηγικούς ή οικονομικούς λόγους. Δεν είναι σύμπτωση ότι οι μισές από τις αιτήσεις για παροχή ασύλου που υποβλήθηκαν, στο πρώτο εξάμηνο του 2015, προέρχονται από χώρες στις οποίες η διαρκής αστάθεια είναι το άμεσο ή έμμεσο αποτέλεσμα δυτικών στρατιωτικών επεμβάσεων. Αντί να αρχίζει πολέμους για δήθεν ανθρωπιστικούς λόγους, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της πρέπει να χρησιμοποιούν την διπλωματία που δίνει μεγάλη έμφαση στο διάλογο, την ειρήνη και τη δημοκρατία. Πρέπει επίσης να παρέχει την αναγκαία στήριξη για την αντιμετώπιση των ανθρωπιστικών προκλήσεων που είναι ενδογενείς στην κρατική οικοδόμηση των “αποτυχημένων” κρατών, σεβόμενη ταυτόχρονα την κυριαρχία των εν λόγω χωρών, τη θέληση του πληθυσμού τους και τους διεθνείς κανόνες δικαίου.

    V.2.2. Αναπτυξιακή βοήθεια για το Νότο

    Το θεμελιώδες δικαίωμα στη μετακίνηση πρέπει να συμβαδίζει με το δικαίωμα να μην εξαναγκάζονται κάποιοι/ες να φεύγουν από τις χώρες τους λόγων των άθλιων συνθηκών ζωής. Θα κάναμε, όμως, λάθος αν θεωρούσαμε τις πολιτικές παροχής αναπτυξιακής βοήθειας ως εργαλεία διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών. Όχι μόνο επειδή στην πραγματικότητα δεν μειώνουν την είσοδο μεταναστών, αλλά κυρίως γιατί αυτή η ίδια η μετανάστευση μπορεί να είναι πηγή ανάπτυξης για το Νότο, μέσω των εμβασμάτων των μεταναστών που ξεπερνούν κατά πολύ το ύψος της οικονομικής βοήθειας των δυτικών χωρών. Η αναπτυξιακή βοήθεια, λοιπόν, πρέπει να είναι ένας διακριτός στόχος και να αναμορφωθεί ριζικά ώστε να ενθαρρύνει μια ανεξάρτητη ανάπτυξη που δεν θα βασίζεται στα δυτικά συμφέροντα, αλλά θα σχεδιάζεται με στόχο το μακροχρόνιο όφελος των τοπικών οικονομιών και πληθυσμών, καταβάλλοντας κάθε δυνατή προσπάθεια εμπλοκής τους σ' αυτή την προσπάθεια. Διατάξεις που θέτουν ως όρο της βοήθειας την επανεισδοχή των προσφύγων που έχουν απελαθεί πρέπει να καταργηθούν αμέσως. Η προτεινόμενη πολιτική δεν θα είναι προφανώς αποτελεσματική αν δεν σταματήσουν οι εξοντωτικές εμπορικές πολιτικές των δυτικών χωρών, με την άσκηση πίεσης για μείωση των εισαγωγικών δασμών και αξιοποίηση των πόρων των αναπτυσσόμενων χωρών.

     

    V.3. Η ενσωμάτωση των μεταναστών και προσφύγων

    V.3.1. Ίσα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα

    Ανεξάρτητα από προθέσεις, κάθε μέτρο που συμβάλλει στην δημιουργία αγοράς εργασίας δύο ταχυτήτων, μιας για τους γηγενείς και μιας για όσους εισέρχονται ως πρόσφυγες και μετανάστες στη χώρα, συμβάλλει στην όξυνση του φαινομένου της δημιουργίας “εσωτερικών εξωχώριων δραστηριοτήτων” προς όφελος του κέρδους. Αυτές οι πολιτικές, είτε καθυστερούν την χορήγηση άδειας εργασίας στους μετανάστες των μεταναστών, είτε παρέχουν “εθνική προτεραιότητα” [11] στην αγορά εργασίας είτε απελαύνουν όσους δεν έχουν δικαίωμα εγκατάστασης, αναγκάζουν τους μετανάστες να προσφέρουν την εργασία τους “με έπτωση”.  Αυτό ωθεί προς τα κάτω το επίπεδο ζωής όλων των μισθωτών. Η προσέγγιση που βασίζεται σε ίσα οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα είναι ο μόνος τρόπος διατήρησης των κοινωνικών μοντέλων των χωρών υποδοχής. Γι' αυτό είναι σημαντικό να δίνεται στους αιτούντες άσυλο και άδεια εργασίας με ίσα δικαιώματα, από την χρονική στιγμή που αρχίζει η εξέταση της υπόθεσής τους. Για να αποφευχθεί η κατάτμηση της εργατικής τάξης στις διάφορες χώρες, πρέπει να λαμβάνονται όλα τα δυνατά μέτρα για την ενσωμάτωση των νεοεισερχομένων μεταναστών στις τοπικές εργατικές οργανώσεις. Ταυτόχρονα, αυτές οι ίδιες οι οργανώσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους τα ειδικά αιτήματα των νεοεισερχομένων.

    V.3.2. Πολιτική ισότητα

    Το αναγκαίο μέτρο της διευκόλυνσης απόκτησης ιθαγένειας από τους μετανάστες το επιθυμούν δεν αρκεί, ειδικά στην περίπτωση των προσφύγων που επιθυμούν να επιστρέψουν στις χώρες τους στο μέλλον. Η αναγνώριση πλήρων πολιτικών δικαιωμάτων που βασίζονται σε κριτήρια εγκατάστασης και όχι εθνικότητας εμπλουτίζει τις δυνατότητες εξεύρεσης λύσεων αντιμετώπισης του γενικότερου προβλήματος. Η πρόταση κάποιων οργανώσεων να συνδέεται η ευρωπαϊκή ιθαγένεια με τον τόπο εγκατάστασης, σύμφωνα με την οποία όσοι έχουν αρκετά χρόνια παραμονής στην ΕΕ αποκτούν πολιτικά δικαιώματα, θα μπορούσε να είναι μια απάντηση στο θέμα της πολιτικής ισότητας. Αυτό θα έφερνε μια αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζεται το θέμα της ιθαγένειας, με αποτέλεσμα το συλλογικό “ανήκειν” να στηρίζεται στην κοινή επιθυμία “να δημιουργηθεί μια κοινωνία” και όχι σε αυθαίρετα κριτήρια εθνικότητας ή γέννησης.

     

    V.3.3. Η καταπολέμηση της ξενοφοβίας

    Οι κυβερνήσεις πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους για την δημιουργία αρμονικών σχέσεων μεταξύ των νεοεισερχομένων και των τοπικών πληθυσμών και να μην τις εναποθέτουν στις εθελοντικές οργανώσεις. Εκτός από την αποφασιστική πάταξη του ρατσισμού, ειδικά των εγκληματικών εκδηλώσεών του, πρέπει να επιβάλλουν μέτρα μείωσης των κοινωνικών εντάσεων και να στοχεύουν στην αλλαγή της αρνητικής πρόσληψης των μεταναστών στην Ευρώπη. Στο πλαίσιο μιας πολιτικής υποδοχής των μεταναστών, αυτό σημαίνει την εξασφάλιση ότι οι νεοεισερχόμενοι δεν θα στοιβάζονται σε γκέτο των πόλεων, γεγονός που δυνητικά οδηγεί σε εκρηκτικές καταστάσεις. Πέραν των ανθρωπιστικών και ηθικών θεμάτων, είναι σημαντικό να τονίσουμε το κοινωνικό κόστος της διαίρεσης των εργατών. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, τα κινήματα της πολιτικής αριστεράς και των εργατικών ενώσεων-σε χώρες με ισχυρή συνδικαλιστική παράδοση-είναι τα καταλληλότερα για την έμφαση που πρέπει να δίνεται στο κοινό συμφέρον που μπορεί να ενώσει τους μετανάστες και τους μη μετανάστες στον αγώνα κατά του νεοφιλελεύθερου συστήματος.

     

    Γλωσσάρι:

    Μετανάστης (Migrant): το πρόσωπο που αφήνει εθελοντικά τη χώρα προέλευσης και ταξιδεύει σε μια άλλη, ανεξάρτητα από το λόγο της αναχώρησής του. Κάθε πρόσωπο γίνεται μετανάστης (Immigrant) σε μια άλλη χώρα όταν εγκατασταθεί σ' αυτήν.

    Αιτών άσυλο: το πρόσωπο που ζητά να αναγνωριστεί ως πρόσφυγας σύμφωνα με τη Συνθήκη της Γενεύης.

    Πρόσφυγας:Το πρόσωπο που, λόγω ενός βάσιμου φόβου δίωξης του για λόγους φυλής, θρησκείας, εθνικότητας, συμμετοχής του σε μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδας ή υποστήριξης μια πολιτικής άποψης, βρίσκεται εκτός της χώρας στην οποία ανήκει λόγω της καταγωγής του ή της συνήθους εγκατάστασής του και δεν μπορεί, εξ αιτίας αυτού του φόβου να έχει την προστασία αυτής της χώρας ή, εξαιτίας αυτού του φόβου, είναι απρόθυμο να επιστρέψει σ' αυτήν” (Άρθρο 1 της Συνθήκης της Γενεύης).

    “Οικονομικοί μετανάστες”: κατηγορία μεταναστών, η έξοδος των οποίων από τις χώρες τους δεν οφείλεται στις μορφές καταδίωξης που καλύπτονται από τη Συνθήκη της Γενεύης. Ο ορισμός είναι κρίσιμος, καθώς σε πολλές περιπτώσεις οι αιτίες αναχώρησης από τις χώρες τους είναι πολύπλοκες.

    Μετανάστες χωρίς χαρτιά: κατηγορία μεταναστών που δεν έχουν νόμιμη άδεια παραμονής  στη χώρα που κατοικούν.

     

    Για περισσότερες πληροφορίες δείτε:

    -Ανώτατος Αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα: ohchr.org

    - Ανώτατος Αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες: hcr.org

    -Συνθήκη της Γενεύης του 1951 για το καθεστώς των προσφύγων: unhcr.fr/4b14f4a62.html (FR) και
    unhcr.org/protect/PROTECTION/3b66c2aa10.pdf (EN)

    -Διεθνής Σύμβαση του 1990 για την προστασία των δικαιωμάτων όλων των εργαζομένων εργατών και των οικογενειών τους: ohchr.org/FR/ProfessionalInterest/Pages/CMW.aspx (FR) και www2.ohchr.org/english/bodies/cmw/cmw.htm (EN)

    -Δίκτυο MIGREUROP, παρατηρητήριο που ασκεί κριτική στην “Ευρώπη-Φρούριο”: migreurop.org

    -Φάκελλοι Μεταναστών (TheMigrantsFiles), μια κοινοπραξία δημοσιογράφων που έχει στόχο να ποσοτικοποιήσει το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος της “Ευρώπης-Φρούριο”: themigrantsfiles.com

    - Frontexit, μια καμπάνια για τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ: frontexit.org

     

    Σημειώσεις

    [1] Ο μεγαλύτερος αριθμός προέρχεται από τη Συρία, ενώ ακολουθούν το Αφγανιστάν και η Ερυθραία.

    [2] Βλ. Για τους υπογραμισμένους όρους, βλ. το Γλωσσάρι

    [3] Vanderstappen, Céline, "L’ Agenda européen en matière de migration à la lumière des droits humains", Ιούνιος 2015, cncd.be

    [4] Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης,  1η Σεπτεμβρίου 2015

    [5]themigrantsfiles.com

    [6] Στη θεωρία των διεθνών σχέσεων, ο όρος “securitisation” αναφέρεται στη διαδικασία μέσω της οποίας ένας φορέας εκτιμά των υπαρξιακό κίνδυνο που δικαιολογεί μέτρα εξαιρετικών συνθηκών.

    [7] Kingsley, Patrick, and Traynor, Ian, “EU borders chief says saving migrants' lives 'shouldn't be priority' for patrols”, The Guardian, 22 Απριλίου 2015

    [8] Αυτή είναι η περίπτωση του Κοσόβου, που βρίσκεται στη δεύτερη θέση των αιτούντων άσυλο (15.9% την 1η Σεπτεμβρίου 2015) μετά τη Συρία, λόγω της αποτρόπαιης κατάστασης στα θέματα της ασφάλειας και της οικονομίας που επικρατεί εκεί.

    [9] Vanderstappen, Céline, loc.cit.

    [10]Αναφορά του Ειδικού Εισηγητή για τα ανθρώπινα δικαιώματα των μεταναστώνBanking on mobility over a generation: follow-up to the regional study on the management of the external borders of the European Union and its impact on the human rights of migrants, 8 Μαίου 2015, A/HRC/29/36

    http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/092/49/PDF/G1509249.pdf?OpenElement

    [11] Η εθνική προτίμηση παρέχει εργασία στους γηγενείς σε σχέση με μη γηγενείς ίσης εξειδίκευσης.

     

    https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/https://www.transform-network.net/