• Οι προκλήσεις για το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ

  • 21 Jun 11 Posted under: Κοινωνικό Φόρουμ
  •  

    Τον Ιανουάριο, η ομάδα των οργανώσεων από τη Βραζιλία που πριν από δέκα χρόνια είχαν ξεκινήσει το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ προσκάλεσε πάνω από διακόσιους ανθρώπους από όλο τον κόσμο στο Πόρτο Αλέγκρε για να παρακολουθήσουν ένα σεμινάριο τεσσάρων ημερών σχετικά με τον απολογισμό και τις προοπτικές των διαδικασιών του Φόρουμ.

    Το σεμινάριο πραγματοποιήθηκε στο Περιφερειακό Κοινωνικό Φόρουμ του Πόρτο Αλέγκρε, το οποίο παρακολουθούσαν 50.000 άτομα, και έδωσε την ευκαιρία να βαθύνει ο διάλογος ανάμεσα σε εκπροσώπους κοινωνικών κινημάτων και οργανώσεων από όλες τις ηπείρους σχετικά με τις παγκόσμιες και πολλαπλές κρίσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα.

    Στις αρχές Μαρτίου, στη Μπουζνίκα, ένα παραθαλάσσιο χωριό κοντά στην Καζαμπλάνκα, το Κοινωνικό Φόρουμ του Μαγκρέμπ διοργάνωσε μια διεθνή εκδήλωση για τον εορτασμό των 10 ετών του ΠΚΦ, στην οποία παραβρέθηκαν 700 άτομα, όχι μόνο από τη συγκεκριμένη περιοχή αλλά και από τη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένων του Ιράκ και της Υεμένης, όπου έχουν επίσης ξεκινήσει οι διαδικασίες του Κοινωνικού Φόρουμ σε εθνικό επίπεδο.

    Στις 22 Ιουνίου, το δεύτερο Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ θα ανοίξει τις πόρτες του στο Ντιτρόιτ για χιλιάδες ακτιβιστές από όλη τη χώρα και για εκατοντάδες ανθρώπους που θα έρθουν από το εξωτερικό. Και το Κοινωνικό Φόρουμ της Αυστραλίας μαζί με την κοινωνία των πολιτών των νησιών του Ειρηνικού που επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή εργάζονται για να διοργανώσουν τον επόμενο χρόνο ένα Κοινωνικό Φόρουμ του Ειρηνικού.

    Αυτά είναι μερικά μόνο παραδείγματα· ο κατάλογος είναι μακρύς. Στην Ασία πρόκειται να γεννηθούν καινούργια εθνικά φόρουμ, ενώ και  στην Αφρική υπήρξε τα δύο τελευταία χρόνια μια έκρηξη των αντίστοιχων διαδικασιών. Φυσικά, κάθε ένα από αυτά αντανακλά την πραγματικότητα της χώρας του και το επίπεδο ωριμότητας της τοπικής κοινωνίας πολιτών, αλλά σε κάθε περίπτωση οι διαδικασίες του ΠΚΦ είναι σήμερα πολύ πιο ευρείες και ανοιχτές από ό,τι πριν από μια δεκαετία.

    Σίγουρα, όποιος είχε πιστέψει στην ψευδαίσθηση ότι το Πόρτο Αλέγκρε θα μπορούσε πραγματικά να αλλάξει τον κόσμο σε σύντομο διάστημα πρέπει να αισθάνεται απογοητευμένος. Το θαύμα δεν έγινε, έστω κι αν όλοι οι πρόεδροι των νέων δημοκρατιών της Λατινικής Αμερικής εξακολουθούν να λένε ότι θεωρούν τον εαυτό τους ως αποτέλεσμα του ΠΚΦ.

    Ωστόσο, σήμερα το ΠΚΦ είναι το μεγαλύτερο δίκτυο κοινωνικών οργανώσεων στον πλανήτη και ένα εντελώς απαραίτητο εργαλείο για τη διατήρηση και την ενδυνάμωση των διεθνών επαφών σε όλο τον κόσμο για κάθε είδους δημοκράτη σοσιαλιστή, όπου κι αν ζει και όποιος κι αν είναι.

     

    Η εκδήλωση του Μαγκρέμπ είχε τον αξιοσημείωτο τίτλο «Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ - Δέκα χρόνια χωρίς ούτε μια ρυτίδα». Κανείς στην Ευρώπη δεν θα ήταν τόσο τρελός ώστε να χρησιμοποιήσει ένα τέτοιο σύνθημα. Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ (ΕΚΦ) έχει πολλές ρυτίδες και καλά θα κάνει να αρχίσει να τις κοιτάζει προσεκτικά.

    Η απόφαση να πάμε στην Κωνσταντινούπολη ήταν σωστή. Εξαιτίας των μεγάλων πολιτισμικών, κοινωνικών, ακόμα και γλωσσικών διαφορών είναι αρκετά δύσκολο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, να συμμετάσχει κανείς ουσιαστικά στη δουλειά της Οργανωτικής Επιτροπής στην Τουρκία. Μολαταύτα, το ΕΚΦ-2010 του Ιουλίου μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο, τουλάχιστον για τη χώρα που το φιλοξενεί.

    Όταν ελήφθη η απόφαση να διοργανωθεί το επόμενο ΕΚΦ στην Τουρκία, η αρχή ενός διαλόγου για την ειρηνική επίλυση του κουρδικού ζητήματος φαινόταν πολύ κοντά. Όπως γνωρίζουμε σήμερα, αυτό δεν ισχύει πια: η αντίσταση από την πλευρά των τουρκικών δομών εξουσίας είναι ισχυρή και ο δρόμος είναι πιο μακρύς και πιο επώδυνος απ’ ό,τι πιστεύαμε. Αλλά, όπως επιβεβαιώνουν και οι κουρδικές οργανώσεις, μια πραγματική αλλαγή συντελείται στην τουρκική κοινωνία και το ΕΚΦ μπορεί να προσφέρει υποστήριξη σε όσους παίζουν θετικό ρόλο.

     

    Οι Ευρωπαίοι και το ΠΚΦ

    Ωστόσο, ακόμα και η έκκληση των Κούρδων δεν έχει δημιουργήσει μέχρι τώρα στην Ευρώπη ένα κύμα πραγματικής κινητοποίησης για το ΕΚΦ της Κωνσταντινούπολης. Παρά τις προσπάθειες που έχουν γίνει, δεν είναι σαφές αν τα νέα κοινωνικά κινήματα και οι συνασπισμοί που δημιουργήθηκαν το τελευταίο διάστημα, όπως το κίνημα για την κλιματική δικαιοσύνη μετά τη θετική έκρηξη της Κοπεγχάγης, θα επιδιώξουν να έχουν διευρυμένη παρουσία εκεί.

    Φυσικά, η κατάσταση διαφέρει από χώρα σε χώρα και η ιταλική σκοπιά σίγουρα δεν με κάνει να βλέπω με αισιοδοξία την κατάσταση στην ήπειρό μας. Είμαστε σε τέτοιο βαθμό βυθισμένοι σε μια αδιανόητα βαθιά πολιτική, πολιτισμική και ηθική κρίση, που η συντριπτική πλειοψηφία των ακτιβιστών και των οργανώσεων, ακόμα και εκείνων που δημιούργησαν τον πιο σημαντικό δημόσιο χώρο στην Ευρώπη το 2002, απλούστατα δεν δίνει καμία προσοχή στο διεθνές πλαίσιο.

    Πρόκειται για τεράστιο λάθος που καταδεικνύει το βάθος της κρίσης στη χώρα μας. Οι διεθνείς σχέσεις δεν είναι μια πολυτέλεια για τις καλές εποχές. Ιδιαίτερα όταν υπάρχει τόσο μεγάλη έλλειψη ιδεών και προοπτικής, η θετική ενέργεια θα μπορούσε να προέρχεται κυρίως από το εξωτερικό, σε αυτή την περίοδο που όλα τα νέα οράματα γεννιούνται στον παγκόσμιο Νότο.

    Η κατάσταση δεν είναι ίδια σε όλη την Ευρώπη, αλλά η όλο και μικρότερη παρουσία Ευρωπαίων στο ΠΚΦ σε όλο τον κόσμο μάς λέει ότι –σε διαφορετικούς βαθμούς– η κατάσταση είναι παρόμοια σε όλη την ήπειρο.

    Τι μας συμβαίνει; Είναι εξαιρετικά σημαντικό να επωφεληθούμε από το φόρουμ της Κωνσταντινούπολης για να ξεκινήσουμε μια συζήτηση πάνω σε αυτό το ζήτημα.

     

    Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για την κρίση του ΕΚΦ –και για το τι σημαίνει– δεν είναι καινούργια. Τα τελευταία χρόνια η Προπαρασκευαστική Συνέλευση του ΕΚΦ έχει αφιερώσει ορισμένες συνεδριάσεις αποκλειστικά στο ζήτημα αυτό. Μάλλον το λάθος είναι ότι το κάνει μόνη της και μόνο σε αυτό το πλαίσιο.

    Αν και θεωρητικά η Προπαρασκευαστική Συνέλευση του ΕΚΦ είναι ανοιχτή για όλους, εδώ και πολύ καιρό φιλοξενεί μόνο τις παραδοσιακές και ιδιαίτερα αφοσιωμένες οργανώσεις, τις λιγοστές που εξακολουθούν να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη διοργάνωση του Φόρουμ.

    Το φάσμα των πρωταγωνιστών αυτής της συζήτησης είναι απαραίτητο να διευρυνθεί, κατ’ αρχάς συμπεριλαμβάνοντας την εμπειρία των Κοινωνικών Φόρουμ από άλλες ηπείρους, τα οποία μπορούν να δουν πιο αντικειμενικά την ευρωπαϊκή εμπειρία. Πρέπει να ζητήσουμε ένα είδος αντίστροφης αλληλεγγύης, από το Νότο προς το Βορρά, σε μια στιγμή που η Ευρώπη χρειάζεται βοήθεια.

    Είναι απαραίτητο να βρούμε τον τρόπο να προτείνουμε τη συζήτηση αυτή σε ευρύ φάσμα ευρωπαϊκών κοινωνικών οργανώσεων, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που έχουν αποχωρήσει από τη διαδικασία ή που δεν είναι πλέον πεπεισμένες για την αξία της. Θα πρέπει επίσης να συμπεριλάβουμε και τις οργανώσεις που δεν ήταν ποτέ μέρος του ΕΚΦ, επειδή δημιουργήθηκαν αργότερα, βρίσκονταν πολύ μακριά ή εξαιτίας της κριτικής τους στάσης απέναντί του.

    Και θα είναι αποφασιστικής σημασίας να συμμετάσχουν διανοούμενοι, think tanks, πολιτικά και πολιτιστικά ιδρύματα, αριστεροί και προοδευτικοί άνθρωποι που ξοδεύουν την ενέργειά τους σε άλλα πεδία δράσης, διαφορετικά από τον κλασικό στρατευμένο κοινωνικό ακτιβισμό: στα μέσα ενημέρωσης και την επικοινωνία, στην έρευνα και την εκπαίδευση, στις επιστήμες, τον πολιτισμό και τις τέχνες κ.λπ.

    Οι περισσότεροι από αυτούς τους ανθρώπους μάλλον δεν θα ενδιαφέρονται καθόλου να συζητήσουν για το ΕΚΦ. Θα μπορούσαμε όμως ενδεχομένως να κεντρίσουμε το ενδιαφέρον τους αν τους προσκαλέσουμε να συμμετάσχουν σε έναν μεγάλο, ευρύ, ουσιαστικό και ανοιχτό διάλογο σχετικά με την παρακμή της Ευρώπης.

     

    Η Ευρώπη και η κρίση

    Η παρακμή της Ευρώπης – αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε.

    Η παρακμή της Ευρώπης δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα των αλλαγών στην παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Η απορρυθμισμένη πολυμέρεια των διεθνών σχέσεων, όπου οι ευρωατλαντικές χώρες έχουν ξεπεραστεί από τις BRIC –Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα– έχει προκαλέσει την αλλαγή των γεωπολιτικών και οικονομικών αξόνων και το τέλος της ευρωπαϊκής κεντρικότητας.

    Πρόκειται για μια πολιτισμική και ηθική παρακμή, καθώς και για μια παρακμή ιδεών, η οποία σε συνδυασμό με την οικονομική και στρατηγική κρίση δημιουργεί έναν πολύ επικίνδυνο φαύλο κύκλο.

    Η προοδευτική ιδέα της Ευρώπης και της ενότητάς της δεν ήταν καθόλου ουδέτερη· στηριζόταν στη δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Οποιοσδήποτε γνώριζε την ευρωπαϊκή ιστορία ήταν πρόθυμος να τονίσει το θετικό κομμάτι, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως βάση για ένα μοντέλο κοινωνικής ανάπτυξης.

    Αποδεχόμενες τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, οι παραδοσιακές προοδευτικές δυνάμεις του κυρίαρχου ρεύματος σε όλη την Ευρώπη αποδιάρθρωσαν το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιας εναλλακτικής λύσης τόσο απέναντι στην κατάρρευση του κρατικού σοσιαλισμού όσο και στον άγριο καπιταλισμό.

    Ως συνέπεια της ψευδαίσθησης ότι ο συνδυασμός ελεύθερης αγοράς και κοινωνικών εγγυήσεων είναι αδύνατος, το άλλοτε προοδευτικό στρατόπεδο της Ευρώπης κατάφερε να οδηγήσει σε ολοκληρωτική ήττα τον κύριο πρωταγωνιστή της πρόνοιας και της κοινωνικής συνοχής στις κοινωνίες μας: την εργαζόμενη μεσαία τάξη.

     

    Η εξασθενημένη οικονομικά εργαζόμενη μεσαία τάξη της Ευρώπης θυμίζει όλο και περισσότερο την αντίστοιχη τάξη των ΗΠΑ κατά τη διακυβέρνηση των δύο γενεών Μπους, όταν η κυβέρνηση πίστευε ότι ανταποκρινόταν στην ανασφάλεια στην οποία είχε βυθίσει τους ανθρώπους κηρύσσοντας τον πόλεμο στον έξω κόσμο και στους κοινωνικά αδύναμους.

    Η απάντηση στην ανασφάλεια είναι συχνά ο ρατσισμός και ο πόλεμος ενάντια στους φτωχούς. Ο ανταγωνισμός για την επιβίωση προάγει τον ατομικισμό και την κατάρρευση των δεσμών της κοινότητας. Οι απαντήσεις στην κρίση του νοήματος είναι συχνά ο καταναλωτισμός και ο υλισμός χωρίς κανέναν ηθικό κώδικα.

    Και υπάρχουν βασικές δυνάμεις –όπως φαίνεται καθαρά στην ιστορία των πολέμων στα Βαλκάνια– που είναι διατεθειμένες να αξιοποιήσουν οποιοδήποτε μέσο προκειμένου να διατηρήσουν ή να πάρουν την εξουσία.

    Σήμερα, στην Ευρώπη, ένα μεγάλο κομμάτι της πολιτικής εγκαταλείπει τον παιδαγωγικό του ρόλο και απευθύνεται στα πιο οπισθοδρομικά ένστικτα του τρομαγμένου πληθυσμού.

     

    Οι ΗΠΑ έχουν μάλλον φτάσει στο έσχατο σημείο εσωτερικής εξαθλίωσης. Και τώρα προσπαθούν να ορθοποδήσουν και πάλι, αλλάζοντας τουλάχιστον το μήνυμα σε πολιτισμικό επίπεδο, όπως φαίνεται από τον αγώνα του Ομπάμα για τη δημόσια υγεία – που είναι το πραγματικά εμβληματικό σημείο της προεδρίας του, παρ’ όλες τις δυσκολίες και τις αντιφάσεις. Στη Δυτική Ευρώπη το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας είναι ακόμα σε θέση να παρέχει στους κατοίκους της ορισμένα εργαλεία που αποτρέπουν την κατάρρευση, με αποτέλεσμα να μην αντιλαμβανόμαστε πλήρως την κατάσταση ανάγκης στην οποία βρισκόμαστε. Αυτός είναι πιθανότατα ένας ακόμα λόγους που πολλοί από το δημοκρατικό και προοδευτικό στρατόπεδο δεν έχουν ακόμα αντιδράσει.

    Δεν είναι εύκολο να αντιδράσεις. Για να δώσει κανείς μια θετική εναλλακτική στην πολιτισμική ηγεμονία του καπιταλισμού πρέπει να ξεπεραστούν πολλές πλευρές ακόμα και της δικής μας ευρωπαϊκής προοδευτικής και αριστερής ιστορίας.

    Όχι μόνο ο σκληρός καπιταλισμός, αλλά επίσης ο ευρωπαϊκός σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός και η σοσιαλδημοκρατία βασίστηκαν στην εκβιομηχάνιση, στην κυριαρχία του ανθρώπου επί των φυσικών πόρων και στην ανάλωσή τους, στην εξαφάνιση της ποικιλομορφίας και των διαφορών μεταξύ εθνών, ανθρώπων και κοινοτήτων.

    Επιπλέον, ακόμα και στα εργατικά κινήματα, και για ολόκληρες δεκαετίες, κανείς δεν αναρωτήθηκε από πού προέρχεται ο πλούτος των εθνικών κρατών της Ευρώπης, ο πλούτος που χρησιμοποιήθηκε για αναδιανομή και για την κοινωνική πρόνοια· και σήμερα ξέρουμε πολύ καλά ότι ένα μεγάλο μέρος του έχει προέλθει και προέρχεται ακόμα από την εκμετάλλευση του παγκόσμιου Νότου.

    Το να υπερασπιζόμαστε απλώς το παλιό ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο δεν είναι αρκετό. Είναι ένα όνειρο για τους Ευρωπαίους και τις Ευρωπαίες και ένας εφιάλτης για το περιβάλλον, το κλίμα και τους λαούς του Νότου. Ταυτόχρονα, το να λέμε απλώς ότι αντιπροσωπεύουμε μια εναλλακτική λύση επίσης δεν αρκεί. Πρέπει να αποδείξουμε την αξιοπιστία μας. Όπως μας έχουν πει πολλές φορές και εξακολουθούν να μας λένε τα κοινωνικά κινήματα, αυτό δεν είναι εύκολο.

    Μερικές φορές δείχνει περισσότερη αξιοπιστία και σοβαρότητα το να θέτει κανείς ερωτήματα παρά να δίνει πολλές απλοϊκές απαντήσεις. Τα ερωτήματα είναι απαραίτητα όταν η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή περίοδο στην ιστορία της, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής και του πραγματικού κινδύνου που υπάρχει για τη ζωή στον πλανήτη, κάτι που κανείς στη μέχρι τώρα διαδρομή της αριστεράς δεν είχε χρειαστεί να λάβει υπόψη.

     

    Η αναζήτηση νέων παραδειγμάτων

    Μαζί με τους ιθαγενείς λαούς, τους λαούς χωρίς κράτος, τις κοινωνικές οργανώσεις της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας, ορισμένες ευρωπαϊκές οργανώσεις ξεκίνησαν έναν ουσιαστικό διάλογο στο ΠΚΦ του Μπελέμ, ο οποίος τώρα επεκτείνεται σε διοργανώσεις σε όλο τον πλανήτη, προσπαθώντας κάθε φορά να συμπεριλάβει τους τοπικούς δρώντες και –στο βαθμό που είναι δυνατό– τις πολιτισμικές και πολιτικές διαφορές.

    Το όνομα που δίνουν σε αυτή τη διαδικασία οι εμπνευστές της είναι «η κρίση του ηγεμονικού πολιτισμού και η αναζήτηση νέων παραδειγμάτων». Η προσπάθεια να βρεθεί ένα καλό όνομα πήρε πολύ καιρό, αλλά τώρα που έχει βρεθεί είναι αποκαλυπτικό. Η ανθρώπινη ιστορία έχει δει συγκρούσεις και ανταλλαγές ανάμεσα σε διαφορετικά μοντέλα πολιτισμών. Μέσα στους αιώνες, το μοντέλο που «νικούσε» ήταν πάντα βασισμένο στην εκμετάλλευση του ανθρώπου και της φύσης, στον πόλεμο και τη βία, καθώς και στην προσπάθεια για ομογενοποίηση.

    Η Ευρώπη είναι ένας από τους νικητές στην ιστορία του ηγεμονικού πολιτισμού. Αν θέλει να αναζητήσει ένα αξιόπιστο και ισχυρό όραμα για το μέλλον, ικανό να πείσει τους ανθρώπους να κινητοποιηθούν και να πάρουν τη μοίρα τους στα χέρια τους, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε. Και οι αριστερές και προοδευτικές κουλτούρες πρέπει να αποδεχτούν ότι κι αυτές πρέπει να αναθεωρήσουν τον εαυτό τους.

     

    Η αντίσταση είναι αποφασιστικής σημασίας και αναγκαία, αλλά δεν είναι αρκετή. Είναι αυτονόητο και φυσικό για τις αριστερές και προοδευτικές οργανώσεις να υποστηρίζουν τους αγώνες των βιομηχανικών εργατών σε όλη την Ευρώπη, ενάντια στην διάλυση των εργοστασίων. Και θα έπρεπε να γίνουν ακόμα μεγαλύτερες προσπάθειες για λογαριασμό τους.

    Ταυτόχρονα, τα σωματεία και οι ίδιοι οι εργάτες γνωρίζουν πολύ καλά ότι, για παράδειγμα, είναι παράλογο να υπερασπίζεται κανείς την εντατική παραγωγή αυτοκινήτων ή τα καταστροφικά χημικά εργοστάσια.

    Ωστόσο, για τους ανθρώπους που υπερασπίζονται τη δουλειά και τα στοιχειώδη τους δικαιώματα, η ιδεολογία δεν είναι αρκετή. Για να υπάρξουν θετικές εναλλακτικές προτάσεις πρέπει να έχουμε συγκροτημένα σχέδια. Τι είδους οικονομία, τι είδους εργασία, τι είδους κοινωνικές εγγυήσεις, τι είδους δικαιώματα και ποιος θα τα πληρώσει; – αυτά είναι τα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν. Και αυτά δεν είναι ίδια σε όλη την Ευρώπη, εξαιτίας των διαφορετικών κοινωνικών, οικονομικών, γεωγραφικών και περιβαλλοντικών συνθηκών.

    Το κύριο χαρακτηριστικό του ΕΚΦ και όλων των κοινωνικών κινημάτων της Ευρώπης ήταν και εξακολουθεί να είναι η προσπάθεια να συγκεντρώσουν διαφορετικά είδη κοινωνικής αντίστασης. Όμως, μπροστά στην απουσία ενός αξιόπιστου εναλλακτικού σχεδίου για το μέλλον, το οποίο σήμερα δεν προσφέρει κανείς στην Ευρώπη, τα κοινωνικά κινήματα και η προοδευτική κοινωνία των πολιτών μπορούν να κάνουν περισσότερα.

     

    Ένα νέο σχέδιο για την Ευρώπη

    Οι θετικές εμπειρίες και οι αποτελεσματικές πρακτικές, που υπάρχουν παντού και σε μεγάλους αριθμούς σε όλα τα τοπικά εργαστήρια του «ευ ζην» στην Ευρώπη, δεν χρησιμοποιούνται, αλλά παραμένουν κατακερματισμένες. Οι περισσότερες νέες ιδέες είναι απομονωμένες και συχνά εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία προσπαθούν να εμποδίσουν τη διάδοση του περιεχομένου τους σε ευρύτερο επίπεδο.

    Επί του παρόντος, είναι σημαντικό να φέρουμε σε επαφή αυτά τα κομμάτια και με αυτά να οικοδομήσουμε ένα νέο σχέδιο για την Ευρώπη. Όπως έχουμε μάθει από τα φρικτά σφάλματα της ιστορίας, ένα νέο σχέδιο δεν πρέπει να στοχεύει στην ομογενοποίηση· πρέπει να είναι πολύπλευρο και πλουραλιστικό. Χρειάζεται όμως μια κοινή αφετηρία.

    Χρειάζεται ένας χώρος όπου θα τοποθετήσουμε μαζί όλες τις αποσπασματικές εναλλακτικές λύσεις και θα προσπαθήσουμε να τις συνδυάσουμε, χωρίς να φοβόμαστε ότι μπορεί να ανακαλύψουμε –κάτι που σίγουρα θα συμβεί– ότι κάποιες από θα είναι τόσο αντιπαραθετικές που θα αλληλοαποκλείονται.

     

     

    Θα ήταν αναμφίβολα ενδιαφέρον να ανοίγαμε από την αρχή ένα διάλογο με μη ηγεμονικές κουλτούρες, όπως το «bien vivir» των ιθαγενών των Άνδεων ή το αφρικανικό «ubuntu», οι οποίες μπορεί να έδιναν κάτι που φαίνεται ότι έχει χαθεί από τη δική μας ευρωπαϊκή νεωτερικότητα: για παράδειγμα, τη σημασία της μνήμης και των εμπειριών των γηραιότερων.

    Οι νέες συνταγματικές διατάξεις στη Λατινική Αμερική, οι οποίες έχουν εγκαθιδρύσει ένα νέο μοντέλο δημοκρατίας που βασίζεται σε ένα συνδυασμό αντιπροσωπευτικής, άμεσης και κοινοτικής δημοκρατίας, θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους Ευρωπαίους να αντιμετωπίσουν και να αμφισβητήσουν από προοδευτική σκοπιά την τάση αποκέντρωσης που επηρεάζει πολλά εθνικά κράτη.

     

    Η προοπτική μιας κοινής και περιεκτικής αναζήτησης στην Ευρώπη για μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση περιπλέκεται από την απουσία οποιουδήποτε εδραιωμένου, περιεκτικού και αναγνωρισμένου ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου.

    Ένας πραγματικός δημόσιος χώρος χρειάζεται πολίτες. Το δημοκρατικό έλλειμμα της ΕΕ, όπως φαίνεται από τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και από την ιδιαίτερα χαμηλή συμμετοχή στις τελευταίες ευρωεκλογές, είναι ήδη γνωστό. Αυτή τη στιγμή η Ευρώπη αντιμετωπίζει επίσης μια καλπάζουσα κρίση της δημοκρατίας στο εσωτερικό των εθνικών συνόρων των κρατών της.

    Στη Γαλλία και την Ιταλία οι τελευταίες τοπικές εκλογές (που συνήθως έχουν τη μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών) σημαδεύτηκαν από την αποχή του μισού σχεδόν πληθυσμού. Έτσι, τη στιγμή ακριβώς που το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επιτέλους αποκτήσει μεγαλύτερη εξουσία και μπορεί να ασκήσει περισσότερη επιρροή στις πολιτικές της Επιτροπής, δεν εκπροσωπεί παρά μόνο το 30% του πληθυσμού της ΕΕ, ενώ και τα εθνικά κοινοβούλια κινδυνεύουν να βρεθούν στην ίδια μοίρα.

    Η συμμετοχή του λαού στην πολιτική ζωή, κάτι που αποτέλεσε συγκεκριμένο χαρακτηριστικό των δημοκρατικών κατακτήσεων της Δυτικής Ευρώπης, εξαφανίζεται με τρομακτικούς ρυθμούς. Σε πολλές χώρες, η σχέση ανάμεσα στα πολιτικά κόμματα και τους πολίτες έχει χαθεί, ενώ ταυτόχρονα η κρίση της αντιπροσώπευσης διανοίγει έναν τεράστιο χώρο για τις λαϊκιστικές και δημαγωγικές τάσεις.

    Η Ανατολική Ευρώπη, με την ατελή της δημοκρατία, συμβάλλει κι αυτή στη διάδοση αυτών των αρνητικών φαινομένων.

    Ποτέ δεν εμφανίστηκε μια πραγματική ευρωπαϊκή ιδιότητα του πολίτη, αν υποθέσουμε ότι αυτός ο όρος σημαίνει κάτι παραπάνω από την κοινή γνώμη. Και ο ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος, που αποτελεί προϋπόθεση για την οικοδόμηση μιας υπερεθνικής κοινωνίας πολιτών και ενός ευρωπαϊκού λαού, δεν εγκαθιδρύθηκε ποτέ.

    Οι μόνοι υπαρκτοί δημοκρατικοί ευρωπαϊκοί δημόσιοι χώροι δημιουργήθηκαν μέσα από τις εμπειρίες των κοινωνικών οργανώσεων, των κοινωνικών κινημάτων και της οργανωμένης κοινωνίας πολιτών, έξω από τη δυναμική των θεσμών.

    Παρ’ όλες τις δυσκολίες αυτής της τελευταίας περιόδου, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ είναι σίγουρα ένας από τους χώρους αυτούς, και μάλιστα ένας από τους πιο σημαντικούς. Άλλοι είναι οι ευρωπαϊκοί εργατικοί και συνδικαλιστικοί αγώνες, το αντιπολεμικό κίνημα, οι αγώνες για τα δικαιώματα των μεταναστών και των γυναικών κ.λπ.

    Φαίνεται ότι αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι να προσδέσουμε αυτούς τους αυτοοργανωμένους δημόσιους χώρους τόσο στα μέλη των κινημάτων όσο και στους θεσμούς, έτσι ώστε να μην παραμείνουν χαμένοι στον κυβερνοχώρο, καθώς ένα πολύ μεγάλο μέρος της πολιτικής σταματάει στο επίπεδο της εικονικής πραγματικότητας.

     

    Το να συνδεθούν οι δημοκρατικοί δημόσιοι χώροι στέρεα με την κοινωνία σημαίνει να συνδεθούν με πραγματικές κοινότητες, με πραγματικές περιοχές, με τον πραγματικό χώρο όπου ζουν οι άνθρωποι. Στη χώρα μου, οι μόνοι αγώνες που μπόρεσαν να νικήσουν την ηγεμονία της δεξιάς και του νεοφιλελευθερισμού ήταν εκείνοι που κατάφεραν να εμπλέξουν ολόκληρες κοινότητες ανθρώπων και που στόχο είχαν να κερδίσουν τις συνειδήσεις των πολιτών μία προς μία – όχι απλώς να ισχυρίζονται ότι εκπροσωπούν τη λαϊκή βούληση.

    Ο επικίνδυνος εκφυλισμός της δημόσιας κουλτούρας της Ευρώπης δεν μας επιτρέπει να καταφεύγουμε σε απλοποιήσεις ή ψευδαισθήσεις.

    Είναι απαραίτητο να ξαναγυρίσουμε στη δουλειά μέσα στις κοινότητες, κοντά στους ανθρώπους –στους φόβους, την οργή, τις ανάγκες τους– κυρίως σε εκείνους που δεν γνωρίζουν, που δεν διαθέτουν τα εργαλεία για να αποκωδικοποιήσουν την προπαγάνδα της εξουσίας: να επιστρέψουμε στην πολιτική ως εργαλείο δημόσιας διαπαιδαγώγησης και προσωπικής και συλλογικής χειραφέτησης, όπως έκανε η αριστερά στο ξεκίνημά της.

    Η πρόσδεση του δημοκρατικού δημόσιου χώρου στο έδαφος –στη βάση της κοινωνίας– σημαίνει τη σύνδεση, σε μεγαλύτερο βαθμό από ποτέ, των αυτοοργανωμένων και ανεξάρτητων δημόσιων χώρων που έχουν οικοδομήσει τα κοινωνικά κινήματα και η κοινωνία των πολιτών πέρα από το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο.

    Είναι πραγματικά αντιπαραγωγικό να αφήνουμε τον νέο χώρο του δημόσιου διαλόγου που εγκαθιδρύθηκε από τη Συνθήκη της Λισσαβόνας αποκλειστικά στα οργανωμένα λόμπι της κοινωνίας των πολιτών στις Βρυξέλες και το Στρασβούργο.

    Για παράδειγμα, το 2010 η Επιτροπή θα αποφασίσει σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 11 της Συνθήκης, το οποίο προσθέτει τη συμμετοχική δημοκρατία και τον δημόσιο διάλογο ως θεμελιώδη στοιχεία της δημοκρατίας της ΕΕ. Συζητούν τον τρόπο με τον οποίο θα ρυθμιστεί η λεγόμενη «πρωτοβουλία πολιτών», η δυνατότητα συγκέντρωσης ενός εκατομμυρίου υπογραφών προκειμένου να ζητηθεί από την Επιτροπή να εξετάσει κάποιο συγκεκριμένο ζήτημα.

    Οι θεσμοί της ΕΕ αποφασίζουν για ένα μεγάλο κομμάτι του μέλλοντός μας. Η ανεξάρτητη κοινωνία των πολιτών, τα αυτοοργανωμένα κοινωνικά κινήματα, θα πρέπει να αναγκάσουν τις πόρτες της ΕΕ να ανοίξουν και να διεκδικήσουν το δικαίωμά τους να συμμετέχουν στη συζήτηση.

     

    Τέλος, είναι αδύνατον να οικοδομηθεί ένας ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος χωρίς να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι χώρες και οι κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης. Εξακολουθεί να υπάρχει ένα μεγάλο και αόρατο τείχος που χωρίζει τα δύο μέρη της ηπείρου. Και η αποικιοκρατική, πατερναλιστική προσέγγιση δεν ανήκει μόνο στους πρωταγωνιστές της αγοράς και τους επιχειρηματίες.

    Ακόμα και μέσα στην προοδευτική κοινωνία των πολιτών και τα αριστερά κοινωνικά κινήματα, Ευρώπη εξακολουθεί να σημαίνει Δυτική Ευρώπη, παλιές και ισχυρές δημοκρατίες, δημοκρατικά συντάγματα και αντιναζιστική και αντιφασιστική αντίσταση.

    Αρνούμαστε και ξεχνάμε την ιστορία του άλλου κομματιού της ηπείρου μας. Με τον τρόπο αυτό δεν θα καταλάβουμε ποτέ τι μπορεί να συμβεί εκεί. Και ό,τι συμβαίνει στην Ανατολή έχει πλέον σοβαρές επιπτώσεις στην κοινή μας μοίρα, είτε το θέλουμε είτε όχι.

     

    Συμπεράσματα

    Η κατάσταση στην Ευρώπη είναι δύσκολη. Στο παρελθόν, κάθε φορά που οι λαοί της ήταν διαιρεμένοι, μπερδεμένοι, απογοητευμένοι και πρόθυμοι να χειραγωγηθούν, συνέβησαν πολύ άσχημα πράγματα. Πρέπει λοιπόν να είμαστε όσο το δυνατόν πιο σοβαροί.

    Πρέπει να δούμε την πραγματικότητα, να αναζητήσουμε συμμάχους, να μη μένουμε μόνοι, να μην είμαστε απομονωμένοι. Πρέπει να εμπλακούμε όσο μπορούμε στη συζήτηση, να προσπαθήσουμε να απευθυνθούμε σε όλες τις τάσεις που τίθενται ενάντια στο λαϊκισμό, το ρατσισμό και τον εκφυλισμό του αισθήματος ανασφάλειας, που επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τους λαούς μας. Πρέπει να αγωνιστούμε για να βρεθεί ένα ελάχιστο κοινό έδαφος, να αποφύγουμε τους μεταξύ μας ανταγωνισμούς και να ξεκινήσουμε έναν πραγματικό διάλογο ανάμεσα στις διαφορετικές προσεγγίσεις. Θα πρέπει να προσπαθήσουμε να ξεκινήσουμε από τα σωστά ερωτήματα, γιατί κανείς δεν κατέχει την αλήθεια, και αυτό που μας χρειάζεται είναι να την αναζητήσουμε μαζί.

    Χωρίς μια τέτοια κοινή και δυναμική προσπάθεια και δέσμευση είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι στη σημερινή κατάσταση ακόμα και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ θα μπορούσε να ξεπεράσει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Το ΕΚΦ αντιπροσωπεύει την κατάσταση της Ευρώπης· δεν υπάρχει τρόπος να ξεπεράσουμε τα προβλήματά της χωρίς να λάβουμε υπόψη τις βαθύτερες αιτίες της αδυναμίας της.

    Υπάρχουν στην Ευρώπη προοδευτικές κοινωνικές και πολιτισμικές δυνάμεις που ενδιαφέρονται γι’ αυτόν το διάλογο. Ίσως είναι καιρός να ενισχύσουμε αυτούς τους δεσμούς και να αρχίσουμε να συνομιλούμε.

     

    Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης


Related articles