• Μόνο η αρχή είναι πάντα «νέα»

  • 21 Jun 11 Posted under: Κοινωνικό Φόρουμ
  • 10 χρόνια Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ

    Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ (ΠΚΦ) έκανε την εμφάνισή του σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία ο νεοφιλελευθερισμός καθόριζε την ατζέντα των κυρίαρχων τάξεων. Με περισσή έπαρση διακήρυσσαν ότι «δεν υπάρχει άλλος δρόμος» («There Is No Alternative»).

    Οι ιδρυτές του ΠΚΦ ήταν αποφασισμένοι να μετατρέψουν τις παγκόσμιες διαμαρτυρίες ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση σε εναλλακτικό κίνημα. Η παραδοσιακή αριστερά δεν είχε ακόμα ξεπεράσει την ήττα της, που είχε εκδηλωθεί τη δεκαετία του 1990. Για πολλούς που ήθελαν να αντιταχθούν στη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία η αριστερά δεν αποτελούσε εναλλακτική λύση. Στο πλαίσιο αυτό, το σύνθημα «Ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός» δεν ήταν απλώς τολμηρό, αλλά διαμόρφωνε ένα χώρο ανασύνταξης για όσους δεν ήταν διατεθειμένοι να αποδεχτούν την αναγγελία του τέλους της ιστορίας. Αυτό είναι το κύριο και αναντίρρητο πλεονέκτημα του ΠΚΦ.

    Δέκα χρόνια αργότερα, η εικόνα έχει αλλάξει. Η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου και εξουσίας την οποία υποκίνησε η νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση έχει οδηγήσει τον κόσμο στη βαθύτερη κρίση της καπιταλιστικής οικονομίας από τη δεκαετία του 1930. Η κατάσταση αυτή έχει φέρει τα Κοινωνικά Φόρουμ αντιμέτωπα με νέες προκλήσεις. Οι οικονομικές και πολιτικές συγκρούσεις έχουν μετατοπιστεί στον παγκόσμιο Νότο, και η Λατινική Αμερική –που μόλις 20 χρόνια νωρίτερα ήταν κέντρο των νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων– έχει γίνει ένα από τα κύρια πεδία του αγώνα για οικονομική, κοινωνική και πολιτική ανεξαρτησία. Σε αυτή την εξέλιξη έχουν παίξει κάποιο ρόλο και τα Παγκόσμια Κοινωνικά Φόρουμ.

    Το transform! συνόδευσε εξαρχής αυτή τη διαδικασία. Δημιουργήθηκε ως ένα δίκτυο ευρωπαϊκών αριστερών πολιτικών ιδρυμάτων, στο πλαίσιο του πρώτου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ στο Πόρτο Αλέγκρε, αποτελώντας μια πλατφόρμα για τη συνδυασμένη εμφάνιση διάφορων πρωταγωνιστών της αριστεράς στην Ευρώπη. Το 2006 το transform! μπήκε στο Διεθνές Συμβούλιο του ΠΚΦ. Είναι γνωστό ότι οι πολιτικές προκλήσεις που εμφανίστηκαν κατά τη διοργάνωση του πρώτου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ στη Φλωρεντία έπαιξαν σημαντικό ρόλο για την ίδρυση του Κόμματος της Ευρωπαϊκής Αριστεράς. Μπορούμε, λοιπόν, από την ίδια μας την εμπειρία, να πούμε ότι το Κοινωνικό Φόρουμ έγινε ένας χώρος επώασης για την ανάδυση νέων δομών και να περιγράψουμε πώς συνέβη αυτό.

     

    Καινοτομία: Η Χάρτα του Πόρτο Αλέγκρε

    Σήμερα ακούγεται συχνά ότι η αρχική δυναμική των Κοινωνικών Φόρουμ έχει χαθεί. Και, πράγματι, η αρχική ευφορία έχει υποχωρήσει. Αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή κάθε «νέο κοινωνικό κίνημα» παραμένει νέο μόνο για ένα μικρό διάστημα. Η ιστορική του σημασία μπορεί να εκτιμηθεί σωστά μόνο εκ των υστέρων, όταν η καινοτομία την οποία ενσάρκωνε μπορεί να υπάρξει ακόμα και δίχως τη γοητεία του καινούργιου.

    Η καινοτομία του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, όπως εκφράστηκε στη Χάρτα του Πόρτο Αλέγκρε, συνοψίζεται στα εξής:

    Το Φόρουμ είναι ένας ανοικτός, πλουραλιστικός χώρος, στον οποίο ακτιβιστές διαφορετικών ειδών μπορούν να συναντηθούν πρόσωπο με πρόσωπο. Θεωρητικά δεν πρέπει να υπάρχει καμιά ιεραρχία, ούτε μεταξύ των ακτιβιστών ούτε μεταξύ των επιμέρους αγώνων.

    Η πολυμορφία των ακτιβιστών δεν θεωρείται αδυναμία του κινήματος που θα πρέπει να ξεπεραστεί όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Αντίθετα, αντανακλά την πραγματική διάσταση της καπιταλιστικής καταπίεσης και των δυνάμεων που της αντιστέκονται. Έτσι, η παραδοχή της πολυμορφίας μετατρέπεται σε δύναμη.

    Το Κοινωνικό Φόρουμ δεν ανήκει σε κυβερνήσεις ή πολιτικά κόμματα, αλλά στην κοινωνία των πολιτών, δηλαδή σε σωματεία, οικολογικά κινήματα, κινήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ΜΚΟ.

    Άραγε, οι μεθοδολογικές αυτές αρχές εξακολουθούν να ισχύουν σήμερα;

    Ιδιαίτερα η τελευταία αρχή ήταν από την αρχή αντιφατική και εξακολουθεί να θεωρείται τέτοια. Αυτό οφείλεται εν μέρει και στην επιτυχία που είχαν τα Κοινωνικά Φόρουμ, τα οποία έχουν καταφέρει να ασκήσουν επιρροή όχι μόνο στην ατζέντα πολιτικών κομμάτων, αλλά ακόμη και κυβερνήσεων. Το ερώτημα λοιπόν που τίθεται, και που έχει προκαλέσει έντονες διαφωνίες, είναι πώς πρέπει να αντιμετωπίζει το Κοινωνικό Φόρουμ τις κυβερνήσεις και τα πολιτικά κόμματα που κρατούν θετική στάση απέναντι στους στόχους που το ίδιο θέτει. Ορισμένες φορές το ερώτημα δεν τίθεται με πολιτικούς αλλά με «ιδεολογικούς» όρους. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να συζητηθεί από τη σκοπιά του σωστού και του λάθους· θα πρέπει, μάλλον, να έχουμε υπόψη ότι η διαφωνία αυτή εκφράζει μια αντίφαση που είναι πραγματική.

     

    Οι δύο όψεις της πολιτικής του μετασχηματισμού

    Στο μεταξύ, τα αριστερά κόμματα έχουν μάθει ότι η κοινωνική δράση δεν στρέφεται αποκλειστικά προς το κράτος. Αυτό μας οδηγεί σε ένα πρόβλημα. Η παραδοσιακή αριστερά, συμπεριλαμβανομένης της ρεφορμιστικής σοσιαλδημοκρατίας και του κομμουνισμού, θεωρούσε το ζήτημα της εξουσίας ως «θεμελιώδες για οποιαδήποτε κοινωνική αλλαγή». Αυτή η αντίληψη για την πολιτική του μετασχηματισμού απέτυχε, όπως έγινε φανερό στα τέλη του 20ού αιώνα. Η διαδεδομένη κατά περιόδους συμφωνία με το αίτημα του Τζον Χόλογουεϊ να αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να πάρουμε την εξουσία, αγνοώντας δηλαδή το κράτος, δείχνει ότι πολλοί έχουν απογοητευθεί από την παραδοσιακή πολιτική πρακτική της αριστεράς. Ωστόσο, η υπόθεση αυτή είναι μια πλάνη.

    Η συζήτηση έχει και μια θεωρητική πλευρά. Ο Αντόνιο Γκράμσι ανέλυσε δύο όψεις του κράτους: την πολιτική εξουσία και την ηγεμονία. Αν δεχτούμε αυτή την οπτική, οι δύο όψεις του κράτους αντιστοιχούν σε δύο λογικές πολιτικής δράσης: η μία είναι ο αγώνας για την εξουσία, που απαιτεί ικανότητα για στρατηγική δράση, για επίτευξη μιας σχετικής πολιτικής ενότητας και για λήψη αποφάσεων· η άλλη είναι η επίτευξη της πολιτισμικής ηγεμονίας στο επίπεδο της επιχειρηματολογίας, με την Aufhebung (ταυτόχρονη διατήρηση και υπέρβαση) της διαφοράς, και στο επίπεδο της επικοινωνίας. Δεν υπάρχει κάποιος τύπος που να καθορίζει τον σωστό συνδυασμό των δύο αυτών διαστάσεων της πολιτικής και να ισχύει για όλες τις περιπτώσεις. Το μόνο ξεκάθαρο είναι ότι η πολιτική πρέπει πάντα να αποτελείται από τα δύο αυτά στοιχεία.

    Η καινοτομία του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ έγκειται στο γεγονός ότι δημιούργησε ένα χώρο όπου ήταν εφικτό να αναπτυχθεί ένα αντι-ηγεμονικό όραμα απέναντι στο παγκόσμιο σύστημα του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Η καινοτομία αυτή έχει δύο όψεις: η μία είναι ότι υπερβαίνει το εθνικό πλαίσιο για τη στήριξη του αγώνα ενάντια στη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία· η δεύτερη, ότι αποδέχεται τις μεθόδους πολιτικής δράσης στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών, σύμφωνα με την έννοια της ηγεμονίας. Αυτό, πρώτα και κύρια, σημαίνει την αποδοχή ότι τα Κοινωνικά Φόρουμ δεν διαθέτουν έναν δεδομένο χώρο που προορίζεται για εκ των προτέρων αυτοκαθορισμένα «επαναστατικά υποκείμενα» και για τους πολιτικούς τους εκπροσώπους, ανεξαρτήτως του πόσο σημαντικά μπορεί αυτά τα ίδια να θεωρούν τα ιστορικά τους προσόντα. Πρακτικές όπως η προσπάθεια κατάκτησης χώρου για τον «εαυτό μου» σε μια αντιπαράθεση για την εξουσία με άλλες πολιτικές δυνάμεις δεν έχουν αποδώσει καθόλου ή είχαν πολύ περιορισμένη επιτυχία. Προκειμένου να μπορέσουν να κινηθούν στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, τέτοιες ομάδες χρειάστηκε να μάθουν να συνεισφέρουν με θετικό τρόπο στην ανάπτυξη αυτού του οράματος της αντι-ηγεμονίας και να αποκτήσουν νέες πολιτικές και επικοινωνιακές ικανότητες.

     

    Η πρόκληση της κρίσης

    Η βαθιά κρίση της καπιταλιστικής παγκόσμιας οικονομίας μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια νέα ιστορική πρόκληση. Ζούμε την εκ των έσω αποσύνθεση της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας. Ωστόσο, δεν έχει ακόμα αναπτυχθεί ένα νέο, προοδευτικό είδος ηγεμονίας. Ο αγώνας για την ερμηνεία της σημερινής κρίσης βρίσκεται στο αποκορύφωμά του. Μια επαρκής ερμηνεία της κρίσης δεν θα πρέπει να περιορίζεται απλώς στον τρόπο ρύθμισης του συστήματος. Η αιτία της κρίσης βρίσκεται στο σύστημα της καπιταλιστικής συσσώρευσης καθαυτό. Αυτό εξηγεί τα συστημικό της χαρακτήρα. Επομένως, οι τροποποιήσεις αποκλειστικά στο σύστημα ρύθμισης δεν αρκούν. Χρειάζονται παρεμβάσεις στη διαδικασία της συσσώρευσης, μια αναδιανομή ιδιοκτησίας και εισοδήματος από πάνω προς τα κάτω, η οποία θα περιλαμβάνει επίσης και μια «αναδιανομή» εξουσίας στην καθημερινή ζωή, δηλαδή την υλοποίηση της οικονομικής δημοκρατίας (στην οποία περιλαμβάνεται και μια έμφυλη οπτική).

    Γίνεται έτσι φανερό ότι στην καπιταλιστική κρίση δεν συγκρούονται μόνο ιδέες, αλλά και συμφέροντα. Ο αγώνας για τη διεκδίκηση εναλλακτικών αξιών, για μια νέα ηγεμονία, μπορεί να πετύχει μόνο αν συνδεθεί με τον αγώνα για μια πολιτική εναλλακτική προοπτική. Επίσης, από την οπτική γωνία των κοινωνικών κινημάτων και των Κοινωνικών Φόρουμ, για το σκοπό αυτό δεν υπάρχει κάποιος τύπος που να μπορεί να εφαρμοστεί σε όλες τις περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση, οι αλλαγές που φέρνει η κρίση οδηγούν σε νέες συζητήσεις σχετικά με τη στρατηγική μέσα στα Κοινωνικά Φόρουμ. Τα Κοινωνικά Φόρουμ δεν θα μετατραπούν σε πολιτικό κίνημα, ωστόσο πολλοί από τους ακτιβιστές που συμμετέχουν σε αυτά μπορεί να θελήσουν να χρησιμοποιήσουν πιο αποτελεσματικά το χώρο που έχουν δημιουργήσει, να θελήσουν να τον γεμίσουν πολιτικά, να τον μετατρέψουν σε πολιτικό χώρο. Θα πρέπει να συμμετάσχουμε σε αυτή τη διαδικασία πολιτικοποίησης. Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ έχει πετύχει πολλά. Από ετήσια διοργάνωση στη Βραζιλία έχει εξελιχθεί σε μια παγκόσμια διαδικασία. Το 2010 θα γίνουν 27 Κοινωνικά Φόρουμ, στα οποία περιλαμβάνονται το Παναμερικανικό και το Παν-αμαζονιακό Κοινωνικό Φόρουμ, το Κοινωνικό Φόρουμ για την Εκπαίδευση στην Παλαιστίνη, το Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ και της Ευρώπης. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι θα συμμετάσχουν στις διοργανώσεις αυτές. Και τελικά, τον Ιανουάριο του 2011, θα γίνει το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ στο Ντακάρ (Σενεγάλη).

    Η παγκόσμια διαδικασία του ΠΚΦ αποτελεί πρακτική προϋπόθεση για την ερμηνεία του συστημικού χαρακτήρα της σημερινής κρίσης υπό καινούργια οπτική. Είναι κοινώς αποδεκτό ότι η κρίση που αντιμετωπίζουμε δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και οικολογική. Έτσι, η κρίση περιλαμβάνει την παγκόσμια πολιτική και τον κυρίαρχο καπιταλιστικό πολιτισμό και τρόπο ζωής. Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ στο Μπελέμ, τη μεγαλούπολη που βρίσκεται στην περιφέρεια του δάσους του Αμαζονίου, έχει ονομάσει αυτή τη συστημική όψη «κρίση του πολιτισμού».

    Ο όρος αυτός συνδέεται επίσης και με μια επιστημολογική αρχή. Η παγκόσμια κρίση δεν μπορεί να γίνει κατανοητή από την οπτική γωνία και με τη γνώση του καπιταλιστικού και πατριαρχικού πολιτισμού που κυβερνά τον κόσμο. Αυτή η αποφασιστικής σημασίας τροποποίηση ισχύει επίσης και για την κριτική γνώση που τίθεται αντιμέτωπη με τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Η κατανόηση της κρίσης του πολιτισμού απαιτεί την «αποαποικιοποίηση» της ίδιας της γνώσης. Ή, όπως λέει και ο Πορτογάλος κοινωνιολόγος Μπουαβεντούρα ντε Σόουσα Σάντος, χωρίς παγκόσμια «γνωσιακή δικαιοσύνη» δεν μπορεί να υπάρξει και παγκόσμια κοινωνική δικαιοσύνη. Ακριβώς για να μπορέσουν να γίνουν βήματα προς αυτή την κατεύθυνση, η διαδικασία του ΠΚΦ απευθύνεται ιδιαιτέρως στους ιθαγενείς κατοίκους της Αμαζονίας, των Άνδεων, των διάφορων περιοχών της Αφρικής ή στους αποκλεισμένους πληθυσμούς της Ινδίας. Οι φωνές τους πρέπει κι αυτές να ακουστούν δυνατά στο Φόρουμ του Ντακάρ.

     

    Η αριστερά δεν πρέπει να είναι νοσταλγική

    Οι κρίσεις που έχουν χτυπήσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα, την οικονομία και τον πολιτισμό, δεν αθροίζονται απλώς η μία με την άλλη, αλλά είναι αλληλεξαρτώμενες. Το γεγονός αυτό έχει συνέπειες για τις αριστερές πολιτικές εναλλακτικές προτάσεις που διατυπώνονται στα καπιταλιστικά κέντρα του παγκόσμιου Βορρά. Για να το πούμε κάπως σχηματικά, η αριστερά έχει μπροστά της δύο δύσκολα έργα. Από τη μία πρέπει να υπερασπιστεί και να εκπροσωπήσει τα συμφέροντα της σημερινής εργατικής τάξης, ανδρών και γυναικών, ανέργων, όσων ζουν σε επισφαλείς συνθήκες, και των μεταναστών στην κοινωνία, δηλαδή όλων εκείνων που πρόκειται να πληρώσουν την παγκόσμια οικονομική κρίση μέσα από την ανεργία, τη φτώχεια και τη διάλυση του κράτους πρόνοιας, ενώ τα κέρδη του κεφαλαίου αυξάνονται και τα διευθυντικά στελέχη βάζουν στην τσέπη τα μπόνους κατά εκατομμύρια. Ποιος, αν όχι η αριστερά, θα δώσει στην πραγματικότητα αυτή το αληθινό της όνομα: ένας «ταξικός πόλεμος από τα πάνω»;

    Από την άλλη, μπροστά στην κρίση, ο λόγος της ταξικής πολιτικής ζει μια αναγέννηση. Ήδη σήμερα, οι όροι «τάξη» και «ταξική πάλη» αναφέρονται σε μια νέα και, κυρίως, παγκόσμια πραγματικότητα. Δεν υπάρχει, λοιπόν, τρόπος να επιστρέψουμε στη «Χρυσή Εποχή» του φορντιστικού καπιταλισμού. Ακόμη κι αν εξακολουθεί να μεταχειρίζεται ορισμένους από τους παραδοσιακούς της όρους, η αριστερά δεν πρέπει να είναι νοσταλγική.

    Νέες τεχνολογίες, νέες εργασιακές σχέσεις, κοινωνικοδομικές αλλαγές, η επικείμενη κλιματική καταστροφή και οι αλλαγές στις διεθνείς σχέσεις εξουσίας αποτελούν νέες προκλήσεις για πολιτική δράση και για μορφές επικοινωνίας και οργάνωσης. Όλα αυτά πρέπει να μπορέσουν να βρεθούν στο φαντασιακό σύμπαν της αριστεράς με τέτοιο τρόπο που να περικλείονται τα πάντα.

     

    Πολιτική και ηθική μεταρρύθμιση

    Οι εναλλακτικές επιλογές δεν μπορεί να επινοηθούν μόνο στο πεδίο της οικονομίας. Αν η κριτική στο νεοφιλελευθερισμό έδειξε κυρίως ότι έχει στόχο να αποσπάσει την οικονομία από το κοινωνικό και πολιτισμικό της πλαίσιο, σήμερα μπορούμε να δούμε ακόμα πιο καθαρά πόσο παραμορφωμένο είναι το ίδιο αυτό το πλαίσιο. Επομένως, οποιαδήποτε αλλαγή πρέπει να αλλάξει και το πλαίσιο. Η αριστερά πρέπει να εστιάσει στην αλλαγή του τρόπου κατανάλωσης, των σχέσεων με τη φύση και του τρόπου αυτοθεώρησης των πληθυσμών του Βορρά σε σχέση με τον παγκόσμιο Νότο. Το πρόβλημα αυτό μπορεί, ακόμα, να περιγραφεί με τη φράση του Γκράμσι ως ανάγκη για μια «πολιτικοηθική μεταρρύθμιση».

    Ο ανθρώπινος πολιτισμός βρίσκεται αντιμέτωπος με τη μετάβαση σε ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης, γεμάτο αντιφάσεις και συγκρούσεις. Το παγκόσμιο πολιτικό υποκείμενο που θα μπορούσε να ξεκινήσει τη μετάβαση αυτή δεν έχει ακόμα γεννηθεί. Πρέπει να αναδυθεί μέσα από τους σημερινούς και τους μελλοντικούς αγώνες.

    Έτσι, η συγκρότηση του παγκόσμιου πολιτικού υποκειμένου του μετασχηματισμού και η ανάπτυξη μιας προοδευτικής ηγεμονίας αντιπροσωπεύουν τις δύο πλευρές των ίδιων ιστορικών διαδικασιών. Το γεγονός ότι έχει τραβήξει την προσοχή σε αυτό το ζήτημα και έχει δημιουργήσει το χώρο όπου μπορεί να διεξαχθεί η συζήτηση είναι ένα από τις ουσιαστικά θετικά στοιχεία του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ. Το πρόβλημα είναι σήμερα ακόμα πιο άμεσο απ’ ό,τι πριν από δέκα χρόνια. Επιπλέον, πολλοί από τους πρωταγωνιστές αυτής της διαδικασίας αισθάνονται σήμερα την ανάγκη να κάνουν ένα ακόμη βήμα. Αντί να «εξυμνούν» την πολυμορφία τους, θέλουν να αποκτήσουν μια κοινή ικανότητα για πολιτική δράση. Για να κάνουν αυτό το βήμα είναι απαραίτητο να υπάρξει μια συμφωνία σχετικά με την κεντρική θέση που έχουν από στρατηγική σκοπιά ορισμένοι αγώνες. Κεντρική θέση δεν σημαίνει οργανωτικός συγκεντρωτισμός.

    Το Κοινωνικό Φόρουμ προσπαθεί να ανταποκριθεί στην ανάγκη για προσανατολισμό στη δράση, παράλληλα με ορισμένες τροποποιήσεις στο πρόγραμμά του και στους τρόπους λήψης αποφάσεων. Ίσως οι αλλαγές αυτές να μην είναι αρκετά δραστικές. Αν και το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ δεν διεκδικεί κανένα μονοπώλιο, ωστόσο, κατά τη δεύτερη δεκαετία της ζωής του, θα παραμείνει ο πιο σημαντικός χώρος όπου μπορεί να πραγματοποιηθεί ο απαραίτητος διάλογος για αυτά τα ζητήματα.

     

    Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης

     


Related articles